Filosofisch Efltal Abel Herzberglezing

Wie wint de strijd om de waarheid?

Hoe kunnen wetenschap en waarheid worden beschermd in tijden van nepnieuws en populisme, vroeg Robbert Dijkgraaf in zijn Abel Herzberglezing. Het filosofisch elftal zoekt naar een antwoord op die vraag.

 In deze tijden van Trump en fake news ligt kennis onder vuur. Robbert Dijkgraaf, directeur bij het Institute for Advanced Study (IAS) in Princeton en Leon Levy Professor, ging er afgelopen weekend in de Abel Herzberglezing uitgebreid op in. “Menigeen voelt zich plotseling vrij de waarheid te manipuleren en verdacht te maken”, zei hij. Hij wees daarbij op de vloedgolf van nepnieuws en ‘alternatieve feiten’ die zich steeds makkelijker over de wereld verspreiden, geholpen door de technologie. Hoe kunnen we de aanvallen op de waarheid keren, en kennis het maatschappelijke respect geven dat zij verdient?

Politiek filosoof Ivana Ivkovic: “Soms weet ik niet meer waar ik moet beginnen, in een tijd waarin zaken als klimaatverandering en het belang van vaccineren betwijfeld worden. We moeten nadenken over hoe dergelijke onwaarheden te bestrijden. Daarvoor moeten we ons eerst afvragen: waardoor krijgen ze aanhang? Het is belangrijk om in te zien dat dit geen willekeurige nonsens is; het gaat om complotdenken. Zo beweren klimaatontkenners dat de gevestigde orde opzettelijk onjuiste feiten presenteert en dat tegengeluiden worden onderdrukt. Voor anti-vaxxers geldt hetzelfde.

Vruchtbare bodem

“Complottheorieën zijn van alle tijden, maar ik denk dat ze in onze tijd nog meer postvatten dan voorheen. Door globalisering en migratie wordt onze wereld steeds onoverzichtelijker, wat voor groeiende onzekerheid bij veel mensen zorgt. Dat is een vruchtbare bodem om houvast te zoeken bij ideeën die de werkelijkheid overzichtelijker maken. Bijvoorbeeld door te denken: kinderen krijgen niet zomaar autisme, dat komt door inentingen. Of: de wereld gaat er niet aan, wetenschappers willen me dat enkel wijsmaken.”

“Het is niet zo dat alle waarheden tegenwoordig worden weggezet als ‘maar een mening’”, reageert Gert-Jan van der Heiden, hoogleraar metafysica aan de Radboud Universiteit. “In discussies over nepnieuws wordt soms wel gedaan alsof dat zo is. Maar iedereen in onze maatschappij maakt dankbaar gebruik van allerlei technologieën die mogelijk zijn gemaakt dankzij de wetenschap, en gaat naar het ziekenhuis als dat nodig is. Het is dus niet zo alsof alle wetenschappelijke kennis onder vuur ligt. Dat is enkel het geval bij kwesties waarover politiek conflict bestaat. Zoals de klimaatdiscussie.

“Hoe komt het dat daarin wetenschappelijke kennis opeens gerelativeerd wordt? Doordat er een ideologische discussie op de achtergrond meespeelt. Bijvoorbeeld links versus rechts, waarin de klimaatzorgen als links gedoe worden weggezet. Of elite versus volk, waarbij wetenschap wordt gezien als elitair, en om die reden al verdacht is. De vraag hoe het nu precies zit met de wetenschappelijke kennis over klimaatverandering wordt in de discussie dan ondergesneeuwd.

Vertrouwen wekken

“Het feit dat de wetenschap bepaalde kennis heeft, betekent dus nog niet dat die kennis in een discussie overtuigend is. Aristoteles wees er al op dat om mensen te overtuigen in het maatschappelijke debat enkel kennis niet voldoende is. In zijn ‘Ethica’ stelt hij dat de spreker daarvoor drie middelen tot zijn beschikking heeft: logos, ethos en pathos. Logos zijn de argumenten, bijvoorbeeld wetenschappelijke onderzoeken. Maar veel belangrijker is iemands ethos: de spreker moet in staat zijn vertrouwen te wekken.”

Ivkovic: “Een groot vertrouwen in de wetenschap is inderdaad essentieel als de waarheid wordt aangevallen. Daarom is het zeer kwalijk dat de tabaks­industrie jarenlang wetenschappelijke claims aan haar zijde kon krijgen, en dat er ook flutonderzoeken worden gedaan. Dat ondergraaft de geloofwaardigheid van wetenschappers. Helaas valt dat te verklaren. De wetenschap is nu op zo’n manier georganiseerd dat wetenschappers heel veel moeten publiceren en vaak ook privaat geld moeten binnenhalen voor hun onderzoek. Natuurlijk leidt dat tot minder goede papers en ongewenste invloeden. Minder publicatiedwang en meer publiek geld voor de wetenschap is daarom een vereiste voor de integriteit van de universiteiten.”

Van der Heiden: “Tegelijkertijd investeert de samenleving als geheel zeer veel geld in de universiteiten, zoals elk jaar op de overheidsbegroting is te zien. Daaruit blijkt dat er maatschappelijk en politiek vertrouwen in de wetenschap is. Als een samenleving niet langer tot zulke investeringen bereid is, kun je pas echt zeggen dat het vertrouwen in wetenschap tanende is.”

Kwaliteitsmedia

Ivkovic: “Er is ook een taak voor de burgers weggelegd. Sociale media zijn machtige geruchtenmachines. En de verspreiding van valse berichtgeving is vaak groots georganiseerd – er gaan miljarden in om. Iemand die vanuit onzekerheid op zoek gaat naar een verklaring, kan daardoor snel in de val lopen. Als je ergens nepnieuws voorbij komen, is het belangrijk om daarop te wijzen, bijvoorbeeld op discussies op online fora. Heldere bronnen zijn goed beschikbaar, onder meer dankzij kwaliteitsmedia. We zijn vaak geneigd ons niet in dergelijke discussies te mengen. Maar als we willen dat de waarheid zegeviert, moeten niet alleen complotdenkers luidruchtig zijn.”

Van der Heiden: “Dit lijkt me geen taak van de burger, want die kan niet altijd nep van echt onderscheiden – dat is juist het probleem. Het lijkt me beter als journalisten en wetenschappers naar eer en geweten doorgaan met waarheidsvinding.

“Maar daarbij mogen ze wat meer aandacht besteden aan pathos: de juiste emoties bij de luisteraars oproepen. Als gepubliceerd wordt over het bewezen belang van vaccinatie, wordt daar nu bijvoorbeeld vaak een foto bij geplaatst van een kind dat net een injectie krijgt, en daardoor gaat huilen. Dat vinden mensen er zielig uitzien, waardoor je bij de lezer begrip oproept voor anti-vaccinatiegevoelens. Een foto van een kind met een ziekte die te voorkomen is door inenting past beter bij het verhaal dat je wilt vertellen. Natuurlijk draait een publicatie of onderzoek om de feiten. Maar om die overtuigend over te brengen, is het verstandig om te luisteren naar Aristoteles’ aanbevelingen.”

Lees ook:

Robbert Dijkgraaf: ‘Wetenschap is het laatste reservaat van optimisten’

Lees hier de Abel Herzberg-lezing terug die afgelopen weekend door Robbert Dijkgraaf in de Rode Hoed werd uitgesproken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden