Beeld Trouw

Filosofisch Efltal Geesteswetenschappen

Wie waken er over onze vrijheid: alfa’s of bèta's?

Minder geld voor de geesteswetenschappen tast de vrijheid aan, klonk het uit de alfa-hoek. Het filosofisch elftal vraagt zich af of dat klopt.

De protestgroep WOinActie organiseerde maandag een alternatieve opening van het academisch jaar. Universiteiten worden inadequaat gefinancierd, vindt de groep. Het grootste pijnpunt: het voorgenomen kabinetsbesluit om geld over te hevelen van sociale en geesteswetenschappen naar bèta en techniek. Remco Breuker, hoogleraar Korea-studies aan de Universiteit Leiden en een van de boegbeelden van de protestgroep, liet zich dit weekend in Trouw uit over het belang van alfastudies. Als dit voorgenomen besluit doorgaat, zei hij, komen de raderen van de maatschappij tot stilstand. Breuker: “Minder vrijheid is dan een gegeven. Je hebt alfa’s nodig voor identiteitsvorming, het kennen van de geschiedenis en gezonde journalistiek.” Gaat korten op de geesteswetenschappen inderdaad hand in hand met minder vrijheid?

“Ja, absoluut”, zegt Paul Teule, filosoof en econoom, docent aan de Universiteit van Amsterdam. “Vrijheid zie ik als ruimte creëren door zaken te bevragen. De geesteswetenschappen zorgen ervoor dat je kritisch en met verwondering naar mens, maatschappij en wereld kijkt. Alles wat de menselijke geest produceert, wordt bestudeerd en van verschillende kanten bekeken – betekenissen die we aan zaken geven, hoe iemands identiteit wordt gevormd, welke patronen we in de geschiedenis terugzien. Studenten verkrijgen zo een groot kritisch denkvermogen. De geesteswetenschappen leveren daarmee de motor voor relativering. Ze laten inzien dat ons denken niet altijd direct de werkelijkheid weerspiegelt, maar dat die gedachten moeten worden bevraagd. Daardoor ontstaat een openheid, een vrijheid, om met elkaar over denkbeelden in gesprek te blijven. Hoe minder geesteswetenschappers, hoe minder mensen die deze ruimte creëren.”

Democratie valt niet om

“Dat lijkt me overdreven”, zegt Bas Haring, filosoof en bijzonder hoogleraar publiek begrip van de wetenschap aan de Universiteit Leiden. “Als we nu zouden stoppen met de geesteswetenschappen, valt de democratie heus niet om. Filosofie zorgt er inderdaad voor dat concepten kritisch bevraagd worden. Maar dat geldt niet voor alle geesteswetenschappen, zoals archeologie of Oud-Perzisch. Die kunnen alsnog wel waardevol of tof zijn, maar met vrijheid heeft het weinig te maken.”

Teule: “Ook de plaats van de mens in de geschiedenis of terugkerende thema’s in literatuur, hebben te maken met betekenisgeving en identiteit, en zorgen zo voor reflectie en relativering. Filosoof Karl Popper schreef dat een moreel gezonde samenleving een ‘open samenleving’ is. Daarmee bedoelt hij niet een samenleving waarin alles maar kan of waarin geen waarheid bestaat, maar een samenleving waarin elk idee kan worden bevraagd door kritische individuen. En in dat bevragen zijn alfa’s opgeleid. Als daar geen ruimte voor bestaat, kan één narratief gaan overheersen. In het ergste geval betekent zo’n gesloten samenleving een totalitair regime. Maar het kan ook leiden tot denkfouten die gevaarlijk kunnen uitpakken. Denk bijvoorbeeld aan de ontwikkelingen rondom kunstmatige intelligentie. Als we nu niet met elkaar in gesprek blijven over de ethische kant daarvan, kunnen die ontwikkelingen straks onder één bepaald idee worden geschaard, waar niemand meer over nadenkt. Geesteswetenschappers weten dat mensen hun eigen intelligentie vaak overschatten, en kunnen op dit gevaar wijzen.”

Haring: “Dat kunnen ze inderdaad, en moeten ze dus ook doen. Geesteswetenschappers laten nu niet genoeg de waarde van hun vakgebied zien. Dat zie je terug in de bezuinigingen. Samenwerken met bèta-plekken waar wél geld is zou daarom heel verstandig zijn. Zo vragen informatici zich nu af: hoe moet je verhalen vertellen met alle nieuwe technieken die er zijn? Die vraag is geesteswetenschappelijk van aard en kan leiden tot mooie samenwerkingen. Omdat deze vraag nu relevant is, is het logisch dat daar meer geld voor beschikbaar is dan voor iemand die wil onderzoeken hoe identiteitsvorming in de zeventiende eeuw precies werkte.”

Ironisch

Teule: “Dergelijke samenwerkingen zijn inderdaad een goed idee. En dat laat zien hoe ironisch het is om geld van alfa naar bèta over te hevelen: juist bij grote technische ontwikkelingen zijn alfa’s nodig. Om na te denken over het belang van privacy, medische ethiek of hoe techniek kan bijdragen aan een waardevol leven, om maar wat te noemen. Maar nu wordt bezuinigd op de alfa’s, omdat de bèta’s meer geld nodig hebben. Alfa en bèta worden daarbij onterecht lijnrecht tegenover elkaar gezet. Terwijl bèta’s bij ontwikkelingen uitdenken juist alfa’s nodig hebben en alfa’s hun expertise tastbaar kunnen maken dankzij bèta-toepassingen.”

Haring: “Op die bèta-plekken is wel geld beschikbaar voor alfa’s, dus daar ligt het probleem niet. En ook met bezuinigen worden er nog steeds geesteswetenschappers opgeleid.”

Teule: “Maar bezuinigingen zullen leiden tot beperkter onderwijs – en daarmee tot minder breed ontwikkelde geesteswetenschappers. Ik vrees dat deze bezuinigingen komen doordat geesteswetenschappers zich te ver hebben verwijderd van de maatschappij. Het lijkt mij een goed idee als een deel van deze groep ophoudt met artikelen publiceren in ontoegankelijke wetenschappelijke tijdschriften en probeert de Tweede Kamer in te komen.”

Haring: “Dat moeten ze alleen doen als ze dat zelf graag willen, niet omdat ze de geesteswetenschappen moeten redden. Het is wel belangrijk dat alfa’s beter worden in het framen van hun eigen werk. Ze krijgen het verwijt dat hun wetenschappen niet nuttig genoeg zijn. Terwijl bètawetenschappen dat vaak ook niet zijn. Denk aan paleontologie of sterrenkunde. Daar komen weinig concrete toepassingen uit. Maar een opgezette T-Rex in Naturalis of een pas ontdekte ster vindt het publiek toch heel gaaf. Op eenzelfde manier kan het interessant zijn om te zien dat de Oude Grieken in hun tragedies management-adviezen gaven die toepasbaar zijn op wat nu gaande is op de Zuidas of in Silicon Valley. Maar dan moet je dat wel weten over te brengen op een groter publiek. Daar valt nog veel te winnen.”

In het Filosofisch Elftal legt Trouw een actuele vraag voor aan twee filosofen uit een poule van elf.

Lees ook
Alfa’s komen in opstand: ‘Een democratie kan niet zonder geesteswetenschappen’

Een democratie kan niet zonder alfa's, betoogde de protestgroep WOinActie. In de aanloop naar het protest legde hoogleraar Remco Breuker die stelling uit. Bezuinigen op geesteswetenschappen gaat ten koste van onze vrijheid, stelt hij.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden