RecensieVan Eeden kiest voor de maan

Wie visionair wil zijn, moet lucide leren dromen. Net als Frederik van Eeden

Van Eeden kiest voor de maan
Mogobe Ramose (vert. Melissa van Amerongen), ingeleid door Henk Haenen
ISVW Uitgevers. 88 blz., € 12,50
★★★☆☆

De auteur

Mogobe Ramose is hoogleraar filosofie aan de Unisa universiteit van Zuid-Afrika. Toen Ramose in ballingschap was ten tijde van de apartheid kreeg hij politiek asiel in België, waar hij promoveerde aan de KU Leuven. Hij past ubuntufilosofie toe op vraagstukken zoals duurzaamheid, rechtspraak en rechtvaardigheid. Eerder verscheen van zijn hand ‘Ubuntu. Stroom van het bestaan als levensfilosofie’ (2017).

Het boek

‘Van Eeden kiest voor de maan’ is een bewerkte versie van de Frederik van Eedenlezing die Ramose in 2018 uitsprak. Dat is een jaarlijkse lezing van de Internationale School voor Wijsbegeerte, waar Van Eeden mede-oprichter van was. Ramoses lezing wordt ingeleid door filosoof Henk Haenen, die promoveerde op de Afrikaanse filosofie.

Ubuntufilosofie

Bij Afrikaanse filosofie denk je niet meteen aan schrijver en psychiater Frederik van Eeden (1860-1932). Of aan de maan. Filosoof Mogobe Ramose verbindt deze thema’s met elkaar en met vele andere onderwerpen op associatieve manier, waarmee hij zowel in woord als in daad de ubuntufilosofie demonstreert.

De ubuntufilosofie, afkomstig uit het zuidelijk deel van Afrika, is een filosofie van verbinding. Een mens is geen ‘kennend subject’ dat op afstand staat van de wereld en andere mensen, zoals we dat kennen van René Descartes. In plaats van het ‘ik denk, dus ik besta’ staat een ‘ik ben verbonden, daarom zijn wij’.

Ramose laat zien dat Van Eeden een proto-ubuntufilosoof genoemd kan worden: “Frederik Willem van Eeden koos er niet voor om ter wereld te komen (...) Hij kwam op deze wereld zonder de kracht om te zijn. Later, toen hij volwassen was, begreep hij dat hij onderdeel was geworden van een complex en eindeloos netwerk van relaties met alles wat er is.”

Van Eeden is waarschijnlijk zelf nooit in aanraking is gekomen met ubuntufilosofie. Zeker in zijn tijd nam de westerse cultuur de Afrikaanse filosofie niet serieus. Maar volgens Ramose was het denken van Van Eeden wel degelijk doorspekt van ideeën die ook bij ubuntufilosofen te vinden zijn. Zo dacht de psychiater Van Eeden dat contact met anderen genezend kon werken.

Kiezen voor de maan

Van Eeden bestudeerde in zijn praktijk de waanzin (lunacy). Daarom kiest hij volgens Ramose voor de maan: die wordt “geassocieerd met maanziekte, waarbij men waanzinnige dromen heeft”.

Ramose gebruikt welbewust de tegenwoordige tijd (kiest), want Van Eeden leeft nog steeds via de verbindingen en herinneringen van andere mensen. We moeten, net als Van Eeden deed, leren lucide te dromen, betoogt Ramose. “De ‘lucide dromer’ kijkt niet als een waanzinnige naar de maan, maar als een visionair op zoek naar oplossingen voor de alledaagse problemen van mensen.”

In het maanverdrag van de Verenigde Naties uit 1979 is vastgesteld dat de maan gemeenschappelijk erfgoed is waar niemand aanspraak op kan maken.

Ramose ziet dat verdrag als een les voor de tegenwoordige tijd. Net als Van Eeden moeten we “een beroep doen op de maan om antwoorden te vinden op de vraag naar rechtvaardigheid en vrede op aarde”. Waarom kunnen we wél beschaafd redeneren als het om de maan gaat en niet als het gaat om het leefbaar en veilig houden van onze planeet?

Redenen om dit boek niet te lezen

Ramose filosofeert heel associatief en neemt soms erg grote stappen van het ene naar het andere onderwerp. Bij vlagen is het boekje daarom een beetje vaag. Voor iemand die gewend is aan westerse filosofie kan de rode draad lastig te volgen zijn.

Ook veronderstelt Ramose een behoorlijk gedegen kennis van zowel de ubuntufilosofie als van Frederik van Eedens levensvisie. De inleiding van Henk Haenen gaat daar iets dieper op in en is daarom zeer welkom.

Redenen om dit boek wel te lezen

‘Van Eeden kiest voor de maan’ is een fijne, korte kennismaking met ubuntu en smaakt naar meer. Soms is het weliswaar verwarrend dat Ramose zo associatief denkt, tegelijkertijd valt het ook te prijzen dat Ramose de ubuntufilosofie zelf in praktijk brengt door allerlei dwarsverbanden te leggen. Zo krijgt de lezer zowel op theoretisch als praktisch niveau een idee van wat de ubuntufilosofie behelst.

Lees ook:

Dichter Antjie Krog: Zuid-Afrika is een gekwetst land

Antjie Krog zoekt in ubuntufilosofie wat vergeving betekent. ‘Ik ben opgegroeid in een cultuur die wraak respecteert.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden