Boekrecensie

‘Wie Liesje Nietzsche als nazivervalser opvoert, ontkent dat haar broer ook geen schatje was’

Nietzsche

Aldus sprak Nietzsches zuster.
Erik Bindervoet (tekst) en Saskia Pfaeltzer (illustraties)
Wereldbibliotheek, 224 blz., € 29,99
★★★★☆

De schrijver

In 2014 maakten dichter en vertaler Erik Bindervoet (1962, Oostzaan) en schilderes en beeldhouwster Saskia Pfaeltzer (1955, Hilversum) ‘Spinoza’s achtbaan’. ‘Aldus sprak Nietzsches zuster’ is hun tweede gezamenlijke boek.

Het perspectief van Lies

‘Zo heb ik de wereld zijn ware ik ­laten zien, juist door zijn boodschap te vervalsen, of liever, door er een nieuw verhaal van te maken, iets nieuws te scheppen. En dat vergeven ze je niet. Dan knopen ze je op aan de hoogste boom.’ Aan het woord is Elisabeth ‘Liesje’ Nietzsche (1846-1935), beroepszus van Friedrich – dat wil zeggen, aldus spreekt het personage dat Bindervoet en Pfaeltzer na intensief bronnenonderzoek van haar hebben gemaakt. 

Liesje Nietzsche heeft een beruchte reputatie als de vrouw die het intellectuele erfgoed van broer ‘Fritsje’ zodanig verwrong dat de nazi’s ermee uit de voeten konden.

In Pfaeltzers illustraties oogt ze verbeten. Haar mond is een rechte streep. Over het graf heen doet ze haar verhaal, in een gejaagde ­stream of consciousness-monoloog. Bindervoet suggereert dat  Liesje als kroongetuige van Fritsje’s kinderjaren, recht meent te hebben op het laatste woord over zijn leven en werk. Deelden zij immers niet ooit een fantasiewereld, had Fritsje niet enkele aforismen van haar ‘geleend’? Toch mocht hij wel naar kostschool en zij niet.

Na de dood van haar man en de mislukking van haar ‘Arische’ kolonie in Paraguay, stortte Liesje zich volledig op het Nietzsche Archief. Ze beschikte nu over bergen Grote Gedachten in monomaan priegelschrift, allemaal nagelaten aan haar. Ineens was de betweterige Fritsje – die haar altijd dicteerde welke boeken ze moest lezen en naar welke muziek ze moest luisteren – Liesje’s willoze buikspreekpop.

Zo brengt Bindervoet het perspectief van de lezer aan het wankelen: wie zijn wij 21ste-eeuwse lezers om te twijfelen aan het woord van Liesje Nietzsche? Is het niet vreselijk hovaardig om te denken dat wij Fritsje beter kennen dan zijn bloedeigen zus?

Opvallende passage 

‘Nietzsches werk kan best op eigen benen staan. Dat is niet kapot te krijgen’, concludeert Bindervoet. ‘Ook niet door de ingrepen van zijn zusje met haar middelmatige intellect en haar kinderschoentjes.’

Reden om dit boek niet te lezen

Pfaeltzers speelse bewerkingen van bekende en minder bekende portretten doen misschien vermoeden dat het hier gaat om een toegankelijke eerste kennismaking met Nietzsche’s werk. Daarvoor is het boek nu juist wat minder geschikt. De lezer wordt zonder reddingsvest in het perspectief van Nietzsche’s zus gesmeten. Dan kan het helpen om al wat voorkennis te hebben van Nietzsche’s begrippen en metaforen.

Redenen om dit boek wel te lezen

Dit boek verstrekt geen simpele antwoorden. Het bevraagt het ­clichébeeld van Liesje Nietzsche als de heks die een nazi-filosoof uit haar dode broer kneedde. Met de meeste van haar vervalsingen hield zij volgens Bindervoet vooral zichzelf uit de wind, of ze ‘beschermde’ Fritsje tegen zijn ergste antichristelijke impulsen.

Wie Liesje Nietzsche als nazi-vervalser opvoert, ontkent bovendien dat haar broer ook geen schatje was, stelt Bindervoet. De jonge Nietzsche liet zich antisemitisch uit en het is best mogelijk dat zijn latere kritiek op het antisemitisme, vooral een manier was om zich tegen zijn gevallen jeugdheld Richard Wagner af te zetten.

In zijn poging om Liesje en Fritsje Nietzsche te doorgronden, stuit Bindervoet op een schat aan motieven die moeilijk van elkaar te scheiden zijn. Met zijn speurwerk wil de auteur geen hoofddader aanwijzen. Hij psychologiseert, filosofeert, speculeert, beschuldigt, weerspreekt. Zo ontstaat een complexiteit die niet alleen recht doet aan Nietzsche’s denken voorbij goed en kwaad, maar ook aan Nietzsche’s perspectivisme: ware kennis van de werkelijkheid is onmogelijk, omdat alles vanuit een bepaald perspectief wordt bezien.

Af en toe laat Bindervoet zich opzwepen door Nietzsche, zoals wanneer hij venijnig uithaalt naar Linda de Mol als decadent ‘amusemens’. 120 jaar na zijn dood ontsteekt Nietzsche nog altijd een laaiend vuur binnenin de lezer: verlaat de kudde, word wie je bent! Nietzsche’s zus stond klaar met een kan bluswater en een fakkel van eigen makelij. Wees voorzichtig met allebei, kun je concluderen na lezing van dit fascinerende boek.

Lees ook:

Ook Nietzsches zus was niet goed bij het hoofd

In ‘Vergeten vaderland’ gaat Ben Macintyre op zoek naar het fascistische paradijs, de ‘raszuivere’ Duitse kolonie, die Elisabeth Nietzsche probeerde te stichten in Paraguay. 

Friedrich Nietzsche gruwde van nationalisme

In ‘Ik ben dynamiet’zet biografe Sue Prideaux zet ‘de hele mens’ Nietzsche neer. Haar gedetailleerde rechtzettingen van Nietzsche’s vermeende sympathieën met foute doctrines klinken verfrissend.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden