Rooms-katholieke kerk

Wie is de baas in katholiek Twente?

Actievoerders bij de Heilige Joseph en Pancratiuskerk. Van links naar rechts Gerard Braamhaar, Anny Masselink, Gerard Oude Avenhuis en Louis Lansink. 
 Beeld Herman Engbers
Actievoerders bij de Heilige Joseph en Pancratiuskerk. Van links naar rechts Gerard Braamhaar, Anny Masselink, Gerard Oude Avenhuis en Louis Lansink.Beeld Herman Engbers

Katholieken in Twente zijn boos. Kardinaal Eijk wil niet langer communievieringen zonder priester toestaan en veel kerken in de regio moeten sluiten. Een petitie moet ervoor zorgen dat de kardinaal op zijn schreden terugkeert.

Stijn Fens

Het is een doordeweekse ochtend en toch is het een drukte van belang in de Heilige Joseph en Pancratiuskerk in Vasse. Een groep vrijwilligers is bezig met het opruimen van de kerststal. Met veel liefde en aandacht wordt alles opgeborgen tot het ergens in november weer tevoorschijn wordt gehaald.

Dat zal dan misschien wel een van de laatste keren zijn, want als het aan het parochiebestuur en het aartsbisdom Utrecht ligt, wordt deze kerk binnen niet al te lange tijd aan de eredienst onttrokken. Dat is katholiek jargon voor: gesloten.

“Doodzonde”, vindt Louis Lansink, die meehelpt de boel op te ruimen. Hij komt al zijn leven lang in de Joseph en Pancratius en zingt mee in het koor. Hij is er gedoopt, deed er zijn eerste communie, trouwde er, en als het even kan, wil hij ook vanuit deze kerk worden uitgedragen. “We hebben van onze ouders gehoord hoe deze kerk met al zijn voorzieningen tot stand is gekomen. Hoeveel energie de mensen in de bouw hebben gestopt. Hoeveel geld.”

Vaak hadden de gezinnen het niet breed en dan gaven ze toch aan de kerk, vertelt Lansink. “Mensen hebben hun best gedaan die kerk in stand te houden. Daar zijn we nog elke dag mee bezig en dan worden we nu zo behandeld. Ik ben daar zo boos over. ”

‘Laten ze opdonderen’

Volgens Lansink brengen het parochiebestuur en het aartsbisdom schade toe aan het imago van de kerk. “Als je hoort hoe ze in Vasse over de kerk als instituut spreken? Dat wil je niet weten. ‘Laten ze opdonderen’, hoor ik dan.

Om iets te kunnen doen tegen de dreigende kerksluitingen heeft Lansink zich aangesloten bij Samen Kerk, Samen Sterk. Dat is een verband van verontruste parochianen uit Overijssel en Gelderland die zich niet kunnen vinden in het ‘afbraakbeleid’ van het aartsbisdom. Ook daar trekt Lansink mede de kar.

Andere leden van de harde kern van Samen Kerk, Samen Sterk zijn vandaag ook in Vasse. Anny Masselink uit Rossum, vlakbij Oldenzaal, is haar hele leven al actief in de kerk. Ook Gerard Braamhaar is er, uit Enter. Naar eigen zeggen is hij door de pastoor ontslagen als voorzitter van de plaatselijke pastoraatgroep, omdat hij te progressief was. “Wij waren oppositie en niet meedenkend, kregen we te horen.”

null Beeld Herman Engbers
Beeld Herman Engbers

En ook Gerard Oude Avenhuis, voormalig penningmeester van de geloofsgemeenschap St. Pancratius in Langeveen is aanwezig. Toen hij aanhoudend vragen bleef stellen over de financiën in zijn parochie, kon hij vertrekken. “Ik hoorde overal dezelfde verhalen van parochianen die niet serieus worden genomen en afspraken over fusies die door parochiebesturen worden geschonden. Daar is Samen Kerk, Samen Sterk uit voortgekomen.”

Even verderop, in een pannenkoekenrestaurant bij een oude watermolen, geeft het actiecomité (zo willen ze eigenlijk niet genoemd worden) nadere uitleg.

Gerard Braamhaar: “Wij zijn op een nette manier boos.”

Gerard Oude Avenhuis: “Soms heb je de neiging om agressief te worden.”

Gerard Braamhaar: “Dat moet je niet doen.”

Woord-en communievieringen

Al die boosheid richt zich in feite op één man: kardinaal Eijk, sinds begin 2008 aartsbisschop van Utrecht. Een paar maanden geleden maakte hij bekend binnen vijf jaar in zijn bisdom een eind te willen maken aan de zogeheten ‘woord- en communievieringen’ in het weekend. Daarin gaat geen priester voor maar een pastoraal werker of ‘gewone’ gelovige, die speciaal daarvoor is opgeleid. Tijdens de viering gaan gelovigen te communie, er worden eerder gewijde hosties uitgedeeld.

De communie is het belangrijkste moment in de mis, omdat de gelovige hierin het lichaam en bloed van Jezus Christus tot zich neemt in de gedaante van brood en wijn. Alleen een priester mag voorgaan in een mis, maar het aartsbisdom heeft te weinig priesters om in alle geloofsgemeenschappen tijdens het weekend de eucharistie te kunnen vieren. Om die reden mag nu nog een woord- en communieviering worden gehouden.

Met zijn besluit om een einde te maken aan deze vieringen wil Eijk de eucharistie een meer centrale plek geven in het leven van de gelovigen. “In een woord- en communieviering ontvang je alleen maar de vrucht van de eucharistieviering, de hostie”, zei de kardinaal hierover tegen het Katholiek Nieuwsblad. “Het meemaken van een eucharistieviering overstijgt dit. Het is essentieel voor je leven als christen.”

Vanwege het priestertekort moeten de gelovigen voor de eucharistie in het weekend naar een aantal daarvoor aangewezen kerken, ‘eucharistische centra’ genoemd.

“Het is al vanaf 2010 het beleid in dit bisdom om mensen te dwingen naar zo’n ‘hoofdkerk’ te gaan”, zegt Anny Masselink. “Maar dat is volkomen mislukt. Dat doen de mensen niet. En nu gaat Eijk ons ertoe dwingen. U moet goed begrijpen: kerk en dorp zijn hier in Twente een twee-eenheid. Verder is er juist in een woord- en communieviering ruimte om de strakke liturgie los te laten. Daarin kunnen onze koren gloriëren.”

Ontmoedigingsbeleid

Gerard Braamhaar: “Al vanaf zijn aantreden heeft Eijk een ontmoedigingsbeleid gevoerd. In alle lagen van het katholieke leven. Vieringen rond Witte Donderdag, Goede Vrijdag en Pasen werden in onze kerk afgeschaft. Ga maar naar de hoofdkerk, werd gezegd. Hetzelfde geldt voor Kerstmis en Pinksteren. Er mag niks meer.”

Anny Masselink: “Dat beleid van die hoofdkerken heeft in twaalf jaar alleen maar negativisme opgeleverd. Door ons nu alles af te pakken, denken ze uiteindelijk een vitale kerk te kunnen worden. Ik hoorde een pastoor zeggen: ‘Je gaat toch ook naar de supermarkt in de stad.’ Maar zo werkt het niet.”

null Beeld Herman Engbers
Beeld Herman Engbers

Er is nog een veel grotere dreiging, die het verbod op communievieringen zonder priester in het weekend overstijgt. Als het aan de parochiebesturen en het aartsbisdom ligt, wacht katholiek Twente de komende jaren een vloedgolf aan kerksluitingen. In de Pancratiusparochie, waar Vasse onder valt, gaan er van de acht kerken vijf dicht, uiterlijk in 2025. De Pancratiuskerk in Albergen is al gesloten en inmiddels verkocht aan een IT-bedrijf.

Er blijven in de uitgestrekte parochie nog drie kerken over, waaronder de Pancratiusbasiliek in Tubbergen, bekend om haar gebrandschilderde ramen, nu al de ‘hoofdkerk’ in de parochie. “De Pancratiusparochie is nu nog financieel gezond”, zegt Gerard Oude Avenhuis. “Het wordt wel minder. De problemen zitten vooral bij de basiliek in Tubbergen. De dorpskerken, zoals die in Langeveen, zijn over het algemeen vitaal en kunnen hun eigen broek ophouden. Dat er iets moet gebeuren lijkt me evident. Maar leg het ons niet van bovenaf op. Nu moeten de dorpskerken bloeden om de hoofdkerken in stand te houden.”

Van wie is het kerkgebouw?

In Vasse is door enkele verontruste parochianen een eigen pastoraal beleidsplan gemaakt voor hun kerk. Louis Lansink gooit het tijdens het gesprek op tafel. Het ziet er gelikt uit. In Vasse willen ze de kerk ombouwen tot een multifunctionele ruimte. In het plan zou een kleine gewijde ruimte overblijven, noem het een kapel, waard in de toekomst – niet structureel – missen kunnen worden opgedragen. “Met ons beleidsplan is niets gedaan. Het parochiebestuur heeft het gewoon aan de kant geschoven. Volgens de vorige pastoor paste het niet in de plannen van het bisdom.”

Uiteindelijk is het bij al die conflicten over kerkgebouwen, geldstromen en multifunctionele plannen te doen om de vraag: van wie is het kerkgebouw? Gerard Oude Avenhuis: “Het kerkgebouw is van de parochie, en het bisdom heeft het beheer. Maar ik vind dat de gelovigen zelf moeten kunnen bepalen of een kerk dichtgaat. Ze hebben die kerk toch ook ooit laten bouwen en er geld voor bijeengebracht?”

In een laatste poging om kardinaal Eijk tot inkeer te brengen, is ‘Samen Kerk, Samen Sterk’ een petitie gestart. Volgens Oude Avenhuis hebben er al ruim vierduizend mensen getekend. “Ze komen uit het hele bisdom.” En als de petitie niet mocht helpen? “Dan zeggen we tegen kardinaal Eijk: wij houden ons niet aan uw beleid. U bent ons aanspreekpunt niet meer. Wij luisteren voortaan alleen nog maar naar de paus.”

Vicaris: ‘Als je de kerk een warm hart toedraagt, moet je er wat voor doen’

Echt blij is vicaris Ronald Cornelissen niet met de kerkpetitie. “Maar als mensen hun mening kenbaar willen maken, dan moet dat natuurlijk kunnen.”

Namens het aartsbisdom reageert Cornelissen, die ook pastoor is van drie parochies, op de zorgen van Samen Kerk, Samen Sterk, bijvoorbeeld over het afschaffen van woord- en communievieringen in de weekenden. “Het gaat erom: hoe krijg je het voor elkaar dat de eucharistie weer een beetje het hart wordt van de geloofsgemeenschap?”

“Je ziet overal in het weekend kleine groepjes gelovigen samenkomen. Het is onze wens dat gelovigen in groter verband samenkomen voor de eucharistie. Het is al twintig eeuwen gebruik in onze kerk om op zondag samen te komen en samen het lijden, sterven en de verrijzenis van Christus te gedenken. Dat doe je in een eucharistieviering. De communie is niet zomaar los verkrijgbaar. Als je nou echt de kerk en de eucharistie een warm hart toedraagt, dan moet je er ook wat voor doen.”

“In Vroomshoop houden wij iedere maand op woensdagochtend een woord-en communieviering. Daar is het drukker dan het ooit op zondag was. Dat kan ook gewoon doorgaan.”

“Als je al die kerken in Twente open zou houden, gaan de parochies toch failliet. Er is totaal geen buffer. Maar niet alleen de financiën zijn een criterium of een kerk dichtgaat of niet. Het moet ook pastoraal verantwoord zijn. Hier in de parochie hebben we vorig jaar in een kerk de laatste viering gehad, ook omdat er geen koor meer is. Geen koster. Wat ook van belang is: hoeveel mensen komen er op zondag?”

“Uiteindelijk beslissen de parochianen wel degelijk dat een kerk wordt gesloten, dat is namelijk de verantwoordelijkheid van het parochiebestuur, waarin diezelfde parochianen kunnen meepraten. Ik bestrijd overigens dat er afspraken over parochiefusies worden geschonden. Die liggen notarieel vast en daar mag niet aan worden getornd.”

“Ik wil al deze bezorgde gelovigen er graag bij houden. Het doet ook allemaal pijn, dat begrijp ik heel goed. En natuurlijk moet je om je eigen geloofsgemeenschap geven, maar je moet ook het grotere verband van de parochie willen zien.”

Lees ook:

Petitie aan kardinaal Eijk: ‘Verbied priesterloze vieringen niet’

Het voorgestelde verbod op alternatieve weekendvieringen van kardinaal Wim Eijk stuit katholieke bewoners van kleinere dorpen tegen de borst.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden