Recensie

Wie de democratie wil behouden, zal ervoor moeten vechten

Philipp Blom Beeld Patrick Post

Philipp Blom - Wat op het spel staat
Vert. W. Hansen, De Bezige Bij, 223 blz., € 19,99
★★★

De schrijver

Philipp Blom (Hamburg, 1970) is historicus en filosoof. Hij publiceert in The Independent, The Times Literary Supplement, Frankfurter Allgemeine Zeitung en Vrij Nederland. Blom heeft zichzelf op de kaart gezet met veelgeprezen boeken over de Verlichting, 'Encyclopédie' (2005) en 'Het verdorven genootschap' (2010) en over de periode vóór de Eerste Wereldoorlog: 'De duizelingwekkende jaren' (2009). Recent nog publiceerde hij 'De opstand van de natuur', over het effect van de Kleine IJstijd op de toenmalige Europese samenlevingen.

De thematiek

Blom verbaast zich erover dat we nauwelijks optreden tegen de twee grote bedreigingen van onze tijd. In de eerste plaats tegen klimaatverandering. Die zal volgens hem leiden tot de migratie van miljoenen mensen, het verdwijnen van hele eilanden in zee, het massaal uitsterven van soorten en het eroderen van immense landbouwgebieden. De toegang tot drinkbaar water en vruchtbare landbouwgrond zal de inzet worden van oorlogen, wat weer tot politieke instabiliteit zal leiden. Die nakende transformatie is zo enorm dat het onbegrijpelijk is dat we niets doen.

Ook digitalisering vormt een gevaar. Computers kunnen vandaag leren, begrijpen, herkennen en zich aanpassen aan de situatie. Liefst 47 procent van de arbeidsplaatsen in Amerika behoort tot de categorie 'hoog risico'. Dat dit tot ongekende maatschappelijke problemen zal leiden, staat vast. Er zal een onderklasse ontstaan van mensen werk noch geld hebben. De enige oplossing is volgens Blom een basisinkomen, al stuit dat op een moreel bezwaar: onze maatschappij is ervan overtuigd dat 'wie niet werkt, niet zal eten'. Maar: 'Wat blijft er van dat argument over als een groot deel van de burgers gewoon niet meer nodig is voor de economische productiviteit?'

Over dat soort zaken wordt te weinig nagedacht, vindt Blom. Dat komt doordat mensen in het Westen geen verandering willen: niet tijdens hun leven. Toch is het zonneklaar dat het liberale economische model, gebaseerd op het gebruik van fossiele brandstoffen en op uitbuiting van mensen in armere landen, zijn grenzen heeft bereikt.

Blom maakt zich ook ernstige zorgen over de liberale droom met zijn gelijke rechten en scheiding der machten. Want ook al lijken democratie en mensenrechten, althans voor de naoorlogse generatie, 'van nature' gegeven, ze kunnen pijlsnel desintegreren. De belofte dat 'wie hard werkt een goed leven kan opbouwen', is immers verbrokkeld. Steeds meer mensen gaan twijfelen aan de democratie en neigen naar autoritarisme, met alle gevaren vandien.

Voor de liberale droom houdt Blom een vurig pleidooi: ze is het enige alternatief voor vernietiging en geweld. Als iedereen afziet van de absolute macht, blijft besluitvorming in handen van de samenleving. Maar wie de democratie wil behouden, zal ervoor moeten vechten. En ook wie iets aan de nakende problemen wil doen, zal zich moeten inzetten. Eén troost biedt Blom zijn lezers wel. Tenslotte was het idee van 'gelijkheid' driehonderd jaar geleden ondenkbaar, en heeft het toch ingang gevonden. Dus waarom zou zoiets niet kunnen lukken voor nieuwe ideeën over klimaat en economie?

Beeld rv

Lelijkste zin

'Wat op het spel staat' bevat wel meer stroeve zinnen, maar deze gaat helemaal de vertaalmist in: 'Maar hoe verdraagt de irrationele en manipuleerbare massa zich met de rationalistische vrije markt?'

Reden om dit boek te lezen

'Wat op het spel staat' is een wake-up call van formaat, waarin de auteur haarfijn de catastrofale gevolgen van de klimaatopwarming en de digitalisering uit de doeken doet. De oproep om er nú iets aan te doen, blijft lang nazinderen. Ook de waarschuwing dat de democratie niet zomaar gegeven is en dat we ervoor zullen moeten vechten, geeft te denken.

Reden om dit boek niet te lezen

Blom ontpopt zich als een onheilsprofeet die nuance mist als hij het over technologie heeft. Want digitalisering is meer dan robotisering alleen. Zo zal digitalisering vermoedelijk ook een aantal problemen oplossen. Een auteur als Jeremy Rifkin, bijvoorbeeld, voorspelt dat de energievoorziening dankzij het 'internet of things' zowel duurzaam als overvloedig zal worden. In die zin is Blom te veel een onheilsprofeet, die zich liever baseert op geschiedkundige analogieën dan op techniekfilosofie.

Lees ook

- Trouw interviewde Philipp Blom onlangs over het hier besproken boek. "Ons gevaarlijke, achterhaalde economisch model is toe aan een radicale verandering."
- Een jaar eerder sprak Trouw met Blom over de toekomst van Europa. "Europa past nu bescheidenheid."
- Lees alle boekrecensies van Trouw op trouw.nl/boekrecensies.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden