Bemiddeling

Welke kerken kunnen de Russische patriarch Kirill tot inkeer laten komen?

Paus Franciscus en de Russisch-orthodoxe patriarch Kirill. Beeld AP
Paus Franciscus en de Russisch-orthodoxe patriarch Kirill.Beeld AP
Lodewijk Dros

De Russisch-orthodoxe patriarch Kirill steunt president Poetin bij de oorlog in Oekraïne. Verschillende kerken proberen Kirill tot inkeer te laten komen. Vooralsnog met weinig succes.

De honorair consul van Oekraïne in ons land, Karel Burger Dirven, is optimistisch. Als kerken druk uitoefenen op patriarch Kirill, dan kan een ‘andere dynamiek’ ontstaan. “Kerken doen een beroep op het gelovig geweten, op de moraal.”

In internationaal verband zijn er dan twee opties: de paus en de Wereldraad van Kerken. Die werd in 1948 in Amsterdam opgericht en streeft naar eenheid tussen de verschillende christelijke kerken. De rooms-katholieke kerk is geen lid, maar werkt wel samen met de Wereldraad.

Heleen Zorgdrager, hoogleraar oecumenische theologie in Nederland en Oekraïne, heeft haar hoop gevestigd op de Wereldraad, waar 352 kerkgenootschappen lid van zijn, waaronder de Russisch-orthodoxe kerk. Zorgdrager wil dat de Wereldraad partij kiest voor Oekraïne.

Zulke helderheid is lastig, de Wereldraad besluit niet meer bij meerderheid, maar via ‘consensus’. Daardoor kunnen de Russen onwelgevallige uitspraken traineren. Volgens Zorgdrager mag de Wereldraad zich daar niet door laten ‘verlammen’. “Anders verzaakt hij zijn verantwoordelijkheid.”

Werken aan verzoening

Inmiddels heeft Ioan Sauca, de secretaris-generaal van de Wereldraad, ‘Uwe Heiligheid’ patriarch Kirill per brief opgeroepen om te bemiddelen. Het krijgsgeweld moest stoppen; Sauca gebruikte daarvoor trouwens de in Rusland verboden term ‘oorlog’.

“De Wereldraad wil dat Poetin de oorlog stopt en Oekraïnes integriteit respecteert”, zegt Karin van de Broeke, predikant van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) en lid van het dagelijks bestuur van de Wereldraad. Over dat standpunt – dat in de brief aan Kirill ontbreekt – is nog geen overeenstemming.

Ligt de Russisch-Orthodoxe Kerk dwars, dan kan ze in een isolement belanden, ook doordat er stemmen opgaan om haar te dumpen. “Ik hoop het niet!”, reageert Van de Broeke. “Het is afschuwelijk wat Kirill allemaal zegt, maar juist in oorlogstijd hoort de Wereldraad aan verzoening te werken. Dus blijven we luisteren naar wat de Russisch-orthodoxen beweegt, waar ze zich zorgen over maken. Wij kunnen wel uitlatingen veroordelen, maar niet snel een hele lidkerk.”

Volgens Regina Elsner van het Berlijnse Zentrum für Osteuropa und internationale Studien haalt druk vanuit de Wereldraad niets uit. “Integendeel: Kirill vindt die hele oecumenische beweging maar westers, progressief en immoreel. Tegenstand uit die hoek bevestigt hem alleen maar in zijn gelijk.”

‘Ongekende Russofobie’

Dat bleek ook uit de reactie van Kirill op de brief van de secretaris-generaal van de Wereldraad. Hij legt de schuld van de Russische invasie bij het Westen dat zich volgens hem schuldig maakt aan ‘ongekende Russiefobie’. In het antwoord van Kirill dat op de site van de Wereldraad te lezen is het vergeefs zoeken naar woorden als ‘invasie’ en inderdaad ontbreekt ook het woord ‘oorlog’. “Dit tragische conflict is onderdeel geworden van een grote geopolitieke strategie die erop gericht is, eerst en vooral, om Rusland te verzwakken”, schrijft Kirill in zijn brief aan Ion Sauca.

Honorair consul Burger Dirven verwacht niet dat door kerkelijke druk subiet de vrede uitbreekt, maar het is het proberen waard, denkt hij. Vooral vanuit de rooms-katholieke kerk. Hij heeft al contact gelegd met bisschop Gerard de Korte. “Het Vaticaan heeft een sterke diplomatieke dienst. Ik zie graag dat die in actie komt.”

Die roep klinkt vaker: laat paus Franciscus tussenbeide komen. Paus en patriarch hebben elkaar in 2016 ontmoet, voor het eerst in de geschiedenis, en daar ‘als broeders’ gesproken. Franciscus zou nu bij broeder Kirill moeten aankloppen.

Felste uitval komt uit Istanbul

De felste uitval tot nu toe kwam van patriarch Bartholomeus I van Constantinopel: “Poetin verdient de haat van de hele wereld.” Bartholomeus I is weliswaar de ereprimaat van de orthodoxe christenen wereldwijd, maar Kirill is hem formeel geen gehoorzaamheid verschuldigd.

Regina Elsner vraagt zich af of Kirill überhaupt nog valt te bereiken. Van de Vaticaanse diplomatie heeft ze geen hoge dunk. “Die heeft zich in Wit-Rusland, en nu weer, laten gebruiken door dictators. Omdat ze niet uitspreekt wie hier de agressor is.” Elsner vertelt dat een pauselijke vertegenwoordiger onlangs Kirill bezocht. “Daarna meldde de Russische pers dat de patriarch het als vredesbemiddelaar zeer waardeerde dat Rome zich niet in de ingewikkelde politieke situatie wilde mengen.”

Lees ook:
Hoofd van de Russisch-orthodoxe kerk houdt extremistische preek: Gay prides zijn de reden voor deze oorlog

Patriarch Kirill van de Russisch-orthodoxe kerk heeft zondag gepreekt over de oorlog in Oekraïne. Het gaat in dit conflict om meer dan politiek, zei hij: de redding van de mensheid staat op het spel.

Hoe Poetin religie tot wapen smeedt, en de Russisch-orthodoxe kerk hem daarbij helpt

President Poetin zet religie in als wapen. Hij lijkt de Russisch-orthodoxe kerk nog aan zijn zijde te hebben. Wat bezielt hen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden