Woonzorgcentrum Beth-San te Moerkapelle.

Vaccinatiecampagne

Wel oud en kwetsbaar, geen vaccin. ‘Genoeg vertrouwen in Gods voorzienigheid’

Woonzorgcentrum Beth-San te Moerkapelle.Beeld Arie Kievit

In reformatorische verzorgingstehuizen laat soms slechts de helft van de bewoners zich vaccineren, blijkt uit een rondvraag van Trouw. De kwetsbare tachtig- en negentigplussers hebben vertrouwen in God, en willen niet dat een vaccin hun band met Hem in de weg staat.

Voor veel verzorgingstehuizen was de komst van het vaccin onlangs de ultieme opluchting, na een jaar van coronauitbraken, sterftegolven onder kwetsbare ouderen, eenzame quarantaines en overwerkte werknemers. Maar Hendrik Jan van den Berg, bestuurder van de christelijke Lelie zorggroep, voelde juist een nieuw moreel dilemma opborrelen. Sommige van zijn verpleeghuizen, zoals in het Zuid-Hollandse Krimpen aan den IJssel, hebben een sterk reformatorische identiteit. Niet iedereen in die achterban staat te springen om een prik. Moest hij bewoners en werknemers met religieuze gewetensbezwaren aanmoedigen toch het vaccin te nemen, vroeg hij zich af, of ze juist helemaal vrijlaten in hun keuze?

Onze collega's van Blendle hebben dit artikel ook ingesproken. Het valt hier te beluisteren.

“Voor een bestuurder is dat een groot dilemma”, vertelt hij. “Enerzijds heb je veiligheid: je wilt een coronauitbraak met alles wat je kan voorkomen. Daartegenover staat het volledig willen respecteren van de religieuze keuzes van bewoners en familieleden.”

Nederland telt naar schatting ruim 300 zorgaanbieders met een expliciet christelijke identiteit, variërend van katholiek, algemeen christelijk tot orthodox christelijk, waar je het reformatorische onder kunt scharen, de meest behoudende protestantse stroming in Nederland. In het overgrote deel van de christelijke verpleeg- en verzorgingshuizen leven religieuze bezwaren tegen het vaccin nauwelijks, zegt Thijs Tromp, directeur van koepelvereniging Reliëf. De meeste christelijke zorgprofessionals en cliënten zien het vaccin als een geschenk van God, als ze het al religieus bekijken. Ook in het jodendom en de islam bestaan nauwelijks religieuze bezwaren tegen vaccins.

Gewetensbezwaren

Maar bij de reformatorische huizen in de Biblebelt, waarvan werknemers en bewoners tot een bevindelijk gereformeerd kerkelijke gezindte behoren, leven de gewetensbezwaren tegen het coronavaccin wel degelijk, blijkt uit een rondvraag van Trouw. Bij op zijn minst dertien huizen neemt een groot deel van de oude bewoners liever geen prik.

Waar breed christelijke verzorgings- en verpleeghuizen doorgaans een corona-vaccinatiegraad van 90 procent of hoger tellen, laat bij reformatorische huizen eerder zo’n 50 procent van de ouderen zich inenten. Vanwege gewetensbezwaren, maar soms spelen ook complottheorieën een rol, waar juist de SGP-achterban volgens onderzoek van Trouw extra vatbaar voor is.

Door middel van gesprekskaartjes, moreel beraad en webinars met geestelijk verzorgers en medisch ethici proberen tehuizen hun cliënten en werknemers zo goed mogelijk voor te lichten. “We hebben geen vaccinatieplicht, wel een informatieplicht”, zegt de behandelmanager van Accolade Zorg. “Misschien is de consequentie dat wij straks langer moeten werken met voorzorgsmaatregelen zoals mondkapjes en afstand houden dan reguliere zorginstellingen”, zegt de bestuurder van RST Zorgverleners.

Personeel van woonzorgcentrum Beth-San te Moerkapelle. Beeld Arie Kievit
Personeel van woonzorgcentrum Beth-San te Moerkapelle.Beeld Arie Kievit

Psalmen in de gang

Wie door de gangen van verzorgingstehuis Salem loopt, zal niet snel bewoners aantreffen die naar de herhaling van Shownieuws op SBS6 kijken. Nee, zegt bestuurder Hendrik-Jan Colijn, Salem is een verzorgingstehuis met 173 bevindelijk gereformeerde bewoners, waar je in de wandelgangen eerder het gezang van psalmen hoort, en orgelklanken. Of neem de twee begeleid-woongemeenschappen van RST Zorgverleners, ook met een reformatorische identiteit. Bingo-avonden worden daar niet georganiseerd, legt bestuurder Peter Boudewijn uit. Wel Bijbelquiz-avonden. “Dementerende ouderen zingen bij ons psalmen die ze nog kennen uit hun kindertijd, of luisteren naar bekende verhalen uit de Kinderbijbel.”

Het is precies de achterban van dit soort verzorgingstehuizen – enkele tientallen in Nederland – die sinds jaar en dag niet staat te springen om vaccins. Het is de groep waar sommige ouders hun kinderen niet laten inenten en waar sommige ouderen liever passen voor een griepprik. Waarom die aversie eigenlijk, die zo onderscheidend is van andere gelovigen?

Sentiment uit de achttiende eeuw

Christelijk medisch ethicus Henk Jochemsen legt uit dat dit sentiment eind achttiende eeuw ontstond. “In die tijd kreeg men de vaccinatie tegen de pokken: een wetenschappelijke doorbraak die in de ogen van sommige gelovigen enorm werd verheerlijkt.” De ‘hoogmoed van de Franse revolutie’ speelde mee in de kritiek: het idee dat we door wetenschappelijke vooruitgang minder aan Gods wil worden overgelaten, in de zoektocht naar vrijheid en gelijkheid. “Die verheerlijking van zelfbeschikking schoot bevindelijk gereformeerden in het verkeerde keelgat.”

Wat daarnaast problematisch was, was dat men zichzelf met het vaccin in wezen ziek maakte – iets wat normaal aan de Heere is voorbehouden. “Met een vaccin doe je jezelf een beetje schade toe, om grotere schade te voorkomen. Dan heb je geen vertrouwen in God, was de kritiek.”

Anno 2021 wordt in dorpen als Barneveld en Ridderkerk soms nog steeds zo gedacht. Ook door jonge verpleegsters van 18, 19, 20 jaar oud, ziet de bestuurder van Salem. Colijn twijfelde over hoe hier precies mee om te gaan. “Écht principiële bezwaren respecteer ik, maar als je de prik alleen wilt weigeren omdat je zo bent opgevoed, stimuleer ik jongeren bewust om zelf na te denken. Over hún band met God en of ze wel écht gewetensbezwaard zijn, of dat ze alleen niet willen vaccineren uit gewoonte.” Want, zegt Colijn: het gaat nu anders dan bij een inenting voor kinderen over de veiligheid van een heel verzorgingstehuis, waar verplegers vaak degenen zijn die het virus mee naar binnen dragen.

Gemeenschappelijke ruimte in woonzorgcentrum Beth-San, Moerkapelle. Beeld Arie Kievit
Gemeenschappelijke ruimte in woonzorgcentrum Beth-San, Moerkapelle.Beeld Arie Kievit

Religieus bezwaard of bang voor een chip?

Van de 173 bewoners van Salem stemde ‘ongeveer de helft’ in met het coronavaccin. Helemaal gerust is de bestuurder met dat percentage niet – het is nauwelijks hoger dan bij de jaarlijkse griepprik. “Ik had eigenlijk verwacht dat er meer zouden zijn, zeker omdat we dit voorjaar hard zijn getroffen door corona, met best wat sterfgevallen.” Misschien is dat deels de reden van de lage vaccinatiegraad, denkt hij. “Dat de helft denkt: ik heb al corona gehad en ben immuun, dus ik hoef het vaccin niet.” Colijns lichte onrust komt deels doordat hij van zijn reformatorische werknemers niet weet hoeveel wel en hoeveel niet kozen voor een vaccin. Vanwege privacywetgeving mogen werkgevers dit niet registreren.

Waar Colijn en collega-bestuurders van andere huizen de afgelopen maanden mee geconfronteerd werden, was dat vaccin-bezwaren van religieuze aard vaak vermengd raakten met complottheorieën. “Ik hoorde ook een werknemer die zei nu geen vaccin te willen vanwege religie en wantrouwen, maar als ze naar Kenia op vakantie ging, vond ze het prima om daarvoor wel ingeënt te worden. Dat is niet consequent, en met zo iemand ga ik in gesprek.”

Vermenging religieuze bezwaren en twijfels over betrouwbaarheid

De christelijke Nederlandse Patiëntenvereniging (NPV) schrijft in haar nieuwe vaccinatiebrochure dat gewetensbezwaren tegen vaccins ‘niet wezenlijk anders’ zijn tijdens corona dan voorheen, maar signaleert tegelijkertijd ‘de toenemende vermenging van religieuze bezwaren en twijfels over de veiligheid en betrouwbaarheid van vaccins.’ Deels gaat dat over kritiek op het gebruik van cellijnen oorspronkelijk afkomstig van (decennia geleden) geaborteerde foetussen, wat klinkt als een spookverhaal maar wel op waarheid berust.

Maar in een onderzoek van Trouw uit augustus gaf twintig procent van de SGP-stemmers ook al te kennen het geloofwaardig te vinden dat met het vaccin een chip wordt ingebracht om mensen permanent te volgen. Dat percentage lag iets lager dan bij PVV- en FvD-stemmers, maar nog steeds ver boven gemiddeld. Waarom zijn uitgerekend bevindelijk gereformeerden zo vatbaar voor coronacomplotten?

Volgens medisch ethicus Jochemsen heeft dit te maken met het anti-maakbaarheidsdenken van bevindelijk gereformeerden. De eeuwenoude religieuze scepsis tegenover ‘de hoogmoed van de wetenschap die buiten Gods wil rekent’, zoals in het voorbeeld van het pokkenvaccin, vindt nu weerklank in complottheorieën. “De afkeer wordt vergroot door de manier waarop de overheid zich over het vaccin uit. ‘Onze enige hoop is het vaccin!’, wordt bijna letterlijk gezegd bij persconferenties. Nee, denken bevindelijk gereformeerden dan afkeurend: onze enige hoop is God.”

Psalmcitaat in woonzorgcentrum Beth-San te Moerkapelle. Beeld Arie Kievit
Psalmcitaat in woonzorgcentrum Beth-San te Moerkapelle.Beeld Arie Kievit

‘Respect voor uw keuze, maar neem dat vaccin toch maar’

Omdat reformatorische verzorgingstehuizen merkten dat hun achterban uiteenlopend over het vaccin dacht, besloten de verschillende bestuurders afgelopen najaar samen te komen om eenduidig beleid te voeren. Ethicus Jochemsen hoorde van binnenuit dat het bij sommige instellingen rommelde over de mate waarin ze bewoners compleet vrij wilden laten in hun keuze, tot ideeën om toch meer lichte drang uit te oefenen om zich wél te laten inenten.

Bij die ontmoeting met zorginstellingen zag Teunis Stoop van Cedrah verschillende opvattingen bij collega-bestuurders. “Iedereen zei: we hebben respect voor de afweging die iemand maakt. Maar de accenten verschilden tussen zeggen: ‘het is uw eigen keuze maar we zouden het toch dringend aanraden’, óf zeggen: ‘u moet er goed over nadenken, een eigen keuze maken en die respecteren we.” Stoop geeft aan dat de verschillende huizen uiteindelijk besloten om cliënten en werknemers op die tweede manier te benaderen, waarbij het verspreiden van juiste feitelijke informatie over de betrouwbaarheid van het vaccin prioriteit nummer één was.

Hoe werknemers en cliënten concreet over de aankomende vaccinatie werden geïnformeerd, verschilt per instelling. Zo moedigde Stoop zijn werknemers en cliënten aan om actief over vaccinatie met elkaar in gesprek te gaan. “We hebben heel duidelijk tegen werknemers gezegd: maak zelf een gewetensvolle keuze, maar geef rekenschap van het feit dat we we nu te maken hebben met een wereldwijde pandemie. Dat het niet alleen gaat over de veiligheid van jezelf, maar ook de veiligheid van je collega’s en die van kwetsbare cliënten.” In andere huizen, zoals die van Zorggroep Sirjon, was het beleid juist om niet actief met bewoners in gesprek te gaan. Deels vanuit de gedachte dat oude bewoners hun keuze al met familie en kerk maken, en het zorgpersoneel dat niet in de war moet brengen.

Mooi als vaccinatiegraad alsnog stijgt

Het proactieve beleid van Stoop leidde ertoe dat sommige reformatorische werknemers die normaal gesproken passen voor een prik, nu een nieuwe afweging maken en zich met het coronavaccin wél willen laten inenten.

De Reformatorische Maatschappelijke Unie heeft ook het idee dat meer van hun leden, van wie 4500 in de zorg werken, zich in deze situatie toch laten inenten. Onder bewoners liet een kleine 60 procent van de 420 cliënten van Cedrah zich inenten met het coronavaccin. “Veel meer dan het aantal dat hier de jaarlijkse griepprik krijgt.”

In andere reformatorische verzorgingstehuizen ligt de vaccinatiegraad lager, wat kan liggen aan een terughoudender voorlichtingscampagne. Ad Plomp, bestuurder van Sirjon, noemt geen precieze vaccinatiegraad onder zijn bewoners, maar houdt het erbij dat ‘meerdere cliënten zijn ingeënt’. Plomp voelt zelf geen dilemma over het voorkomen van een uitbraak versus het respecteren van keuzes. “We hebben mensen met een brief ingelicht, en iedereen gevraagd voor zichzelf gewetensvol een keuze te maken.”

Geen reuring

Er is bij de bewoners van Sirjon geen reuring of discussie geweest, zegt hij. Elke bewoner is aangesloten bij een kerkelijke gezindte, aan pastorale hulp kunnen wel vragen gesteld zijn.

“Ik ben blij met hoe rustig het is verlopen”, zegt Plomp. Mocht de vaccinatiegraad alsnog stijgen, bijvoorbeeld omdat cliënten bij medebewoners zien dat het vaccin toch niet gevaarlijk is, zou hij dat mooi vinden, zegt hij. “Maar het is geen doel op zich. Ik wil wegblijven van drang.”

Ook Colijn hoopt dat van de helft van zijn bewoners die nu het vaccin weigerden, sommige de komende maanden alsnog van gedachte veranderen. “Ergens verwacht ik dat ook een beetje. De angst voor het vaccin is ook een beetje angst voor het onbekende.”

Hoe zit het met vaccinweigeraars bij antroposofische zorginstellingen?

Naast bevindelijk-gereformeerden kent Nederland nog één groep die van oudsher kritisch is tegenover vaccineren: antroposofen. Maar dat beeld zien antroposofische verpleeg- en verzorgingstehuizen verrassend genoeg nu niet terug. De locaties van Rudolf Steiner Zorg in Den Haag tellen een vaccinatiegraad van zo’n negentig procent, zegt directeur Nickie van der Wulp. “Het heeft onder bewoners tot levendige gesprekken geleid, bijvoorbeeld tijdens een moreel beraad hierover.” Veel bewoners namen tijdens de coronacrisis bewust antroposofische middelen, bijvoorbeeld homeopathische, om hun weerstand te vergroten. “Maar zeker na coronauitbraken in 2020 is ook de noodzaak van dit vaccin voor de meeste kwetsbare bewoners duidelijk.”

In de huizen van zorginstelling Warande, rondom Zeist, hebben ‘bijna alle bewoners’ zich laten vaccineren. “We hebben locaties met en locaties zonder sterke antroposofische identiteit”, zegt bestuurder Harry Finkenflügel. “Qua vaccinatiegraad zien we daartussen geen verschil.”

Lees ook:

Deze Nederlanders hebben vaccinvrees: ‘Ik word voor hersenloos uitgemaakt, maar ik studeer mij suf op alles’

Een op de vijf Nederlanders heeft vaccinvrees: zij willen zich waarschijnlijk of zeker niet laten inenten tegen corona. Wat zijn hun beweegredenen? ‘Ik wil geen proefkonijn zijn.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden