Rituelen

‘We zijn rituele wezens, maar in deze crisis kan dat bijna niet’

De paaskaars brandt, maar het ritueel vindt plaats in de lege Lutherse Kerk in Woerden. Beeld Aart Sliedrecht

Religieuze feesten als Pasen en de ramadan zijn door corona in één klap verschrompeld tot digitale rituelen, net als Dodenherdenking en Koningsdag. Hetzelfde geldt voor begrafenissen. Wat doet dat met ons? Kunnen nieuwe rituelen de oude vervangen?

Zijn kleinkinderen mogen niet op bezoek komen – vanwege het coronavirus. Toch staan ze om de vier, vijf dagen op de stoep bij Herman De Dijn, emeritus hoogleraar filosofie te Leuven. “Dan houden ze hun armpjes om hun kleine lichaampjes, om te doen of ze ons omarmen. Kun je je dat voorstellen? Dat is toch práchtig!” 

Het bevestigt maar weer eens de stelling  van deze Vlaamse filosoof: wij mensen zijn door en door rituele wezens. Aan de telefoon, vanuit zijn woning in Leuven, spreekt de 77-jarige filosoof met grote hartstocht over het onderwerp waar hij in 2018 een boek aan wijdde, ‘Rituelen’. Dat boek is nu onverwacht hyperactueel geworden, nu het virus ons zóveel vertrouwde rituelen uit handen slaat. Hoe erg ís dat eigenlijk? 

Niet minder dan verschrikkelijk, vindt Herman De Dijn. Want rituelen zijn geen handelingen die we net zo goed kunnen laten, ze laten juist zien wat we móeten doen. Samen de verjaardag van je kleinkind vieren. Naar de kerk of de moskee of de synagoge gaan. Bijeenkomen met Dodenherdenking. De doden begraven en hen de laatste eer bewijzen. “We willen doen wat gepast is om te doen. En dat geldt niet alleen voor gelovigen hè, dat is zo in álle culturen, geseculariseerd of niet”, benadrukt De Dijn. “Het laat zien hoe ongelooflijk belangrijk rituelen voor ons zijn, terwijl ze eigenlijk zo vreemd zijn.”

Hoezo vreemd?

“Met vreemd bedoel ik niet-rationeel. Vanwege de verspilling. Al dat geld, al die tijd en die aandacht die we besteden aan begrafenissen, maar ook aan bijvoorbeeld huwelijksfeesten. Toch protesteert niemand daartegen, integendeel. Dat hoor je te doen. Natuurlijk, tijdens de coronacrisis verzinnen mensen iets anders, bijvoorbeeld digitale bijeenkomsten, maar dat zal altijd een surrogaat blijven.”

Waarom?

“Rituelen hebben twee evidente kenmerken, dat zie je nu heel duidelijk. In de eerste plaats zijn ze lichamelijk, in de tweede plaats zijn ze collectief. Het gaat erom samen lichamelijk aanwezig te zijn op een bepaalde plaats, het gaat om speciale gebaren en speciale spijzen. En door de coronacrisis nu zit iedereen in zijn ‘kot’, zoals wij in België zeggen. Dat is totaal onvoldoende. Dat lege Sint Pieterplein, dat is toch verschrikkelijk! Een ritueel vindt plaats op een bepaalde plek, het is een dans, een opvoering. Het is aanraken of juist niet mogen aanraken, het is kussen, het is knielen, het is dansen. Het mooiste voorbeeld vind ik de werveldans van de soefi’s. Maar denk ook aan de ramadan. Het is buigen, bidden, knielen. Rituelen zijn lichamen die samen een dans opvoeren.”

Rituelen laten zien wat een gepaste reactie is, zegt u. Vanwaar dat woord ‘gepast’? 

“Dat betekent dat men begrijpt waarover het gaat. Dat je weet wat een eerbetoon is. Als een kind verschijnt in de wereld, moet je dat een naam geven; dat laat zien welke betekenis een kind heeft in de gemeenschap. Het is alsof de baby met zo’n naam een edelsteen omgehangen krijgt, zegt de filosoof Wittgenstein. Bij begraven gaat het er net zo goed om te doen wat gepast is om te doen, om de doden te eren. Daarom is het buitengewoon erg dat de Italianen hun doden nu niet kunnen begraven. Het voelt als een tekortschieten. Het is een verschrikking. ”

Maar je hoeft rituelen natuurlijk niet zo te laten als ze altijd zijn geweest. Ze kunnen veranderen.

“Zeker, rituelen veranderen voortdurend en verschillen enorm van cultuur tot cultuur. Maar de kern is altijd dat we iets móeten doen. De confuciaanse filosoof Mencius geeft daarvan een fantastisch voorbeeld. Hij vertelt over een aantal mannen die langs een greppel lopen. In die greppel zien ze de rottende lijken van overledenen liggen. Plots breekt het zweet uit op hun voorhoofd, ze halen manden en spaden en ze gaan terug om de lijken te begraven. Einde verhaal.” 

“Wat bedoelt Mencius daarmee? Ik denk dit: wanneer mensen mensen geworden zijn, hebben ze een besef: dit kan niet. We móeten die doden begraven. Dat is het begin van beschaving. Want wat is de mens? Natuurlijk ook een biologisch wezen. Maar méns-zijn betekent: weten wat juist en niet juist is, wat gepast is en wat niet. Dat is waar cultuur begint en dat gaat gepaard met symbolen en rituelen. Men doet overal hetzelfde, maar telkens op een andere manier. ”

En als je het gewone ritueel niet kunt volvoeren, vinden we wel een surrogaat. Is dat wel zo erg dan?

“Het surrogaat laat juist zien hoe belangrijk het ritueel is!”

‘Zelfs al is het eenmalig, dan kan het nog een ritueel zijn’ 

Je zou de coronacrisis interessant kunnen noemen, tenminste voor een cultuurpsycholoog als Joanna Wojtkowiak (38), die al jaren onderzoek doet naar nieuwe rouw-rituelen. Maar aan de telefoon benadrukt Wojtkowiak meteen dat dit vooral een verdrietige tijd is. Rituelen, rouwrituelen dus ook, ‘geven richting aan onze emotie’, zoals Wojtkowiak uitlegt. En de uitgeklede uitvaart waar we nu toe gedwongen zijn, biedt die houvast niet. “Normaliter bouwt een uitvaart toe naar het verdrietigste moment, als je afscheid neemt van het lichaam, van het materiële – ofwel in het graf, ofwel in de crematieoven. Daarna heerst vaak opluchting, dat je dit samen hebt doorstaan. Als dat allemaal wegvalt, kan de rouw stagneren. Dat weten we uit sterfgevallen waar het lichaam nooit wordt gevonden. Dat kan traumatische gevolgen hebben.”

“Mensen waarderen dat zeker. Het is beter dan niets.”

“Zeker kan dat. Zelfs al voer je het maar één keer uit, dan kan het nog een ritueel zijn. Het gaat erom hóe je het doet.”

“Het is belangrijk dat je het ritueel afbakent. Zorg dat je niet wordt afgeleid en kies een duidelijk begin- en eindpunt. Bijvoorbeeld: om 16.00 ga ik oma thuis herdenken. Je kunt ook een groep op WhatsApp beginnen: ‘Om 16.00 herdenken we oma samen. Dan draaien we in ons eigen huis allemaal haar lievelingsmuziek.’ Als het moment maar anders is dan het alledaagse. Dus als je de keukentafel gebruikt, ruim dan eerst die rommel op, zoek een mooi tafelkleed, zet bloemen neer, maak het speciaal.”

“Je moet nieuwe rituelen in elk geval kunnen begrijpen. Als er té veel te snel verandert, kun je je er niet aan overgeven.”

“Tijdens een crisis veranderen de normen. Je kunt ineens blij zijn met iets wat je anders ongepast vindt. Wie had gedacht dat we landelijk zouden gaan klappen voor de hulp? Vóór de coronacrisis zou dat bij niemand opgekomen zijn.”

“Dat weet ik niet. Vaak zie je na een grote ramp eerst nog veel rituelen en herdenkingen. Maar op zeker moment vinden veel mensen het wel weer genoeg en dan blijven nabestaanden alleen met hun verdriet. Bij deze ramp is het absoluut van belang dat we ook zorgmedewerkers blijven steunen. Die krijgen dood, rouw en verlies keer tien op hun bordje. Daar moet aandacht voor blijven.”

“Er ontstaan zeker nieuwe rituelen. Een mooi voorbeeld vind ik Amerikaanse verpleegkundigen, die nog vóór de coronacrisis moeite hadden met de haast op de ic. Alles moet daar natuurlijk snel. Sindsdien houden ze na elke patiënt een minuut stilte. Dat is iets heel kleins, iets simpels, maar toch heel betekenisvol.” 

Joanna Wojtkowiak is sinds 2012 universitair docent aan de Universiteit voor Humanistiek (Utrecht) en wetenschappelijk coördinator van de celebrantenopleiding. Ze doet onderzoek naar nieuwe rituelen in relatie tot rouw en breukervaringen.

Lees ook:

Geen arm om de schouder, zelfs geen koffie of cake: hoe kun je goed rouwen in coronatijd?

Per dag overlijden gemiddeld vierhonderd mensen in Nederland. Wat is de invloed van corona op rouwverwerking? ‘Dat de dood onderdeel is van ons leven, realiseren we ons des te meer tijdens deze crisis.’ 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden