Nieuw Moreel PeilSolidariteit

We weten niet met wie we solidair moeten zijn. ‘Daarom breekt steeds de pleuris uit in de Europese Unie’

Wat is goed handelen? In de rubriek Nieuw Moreel Peil onderzoekt Peter Henk Steenhuis met een deskundige ethische vragen uit het coronatijdperk. Vandaag: met wie moeten we solidair zijn?

Ineens voelt iedereen zich solidair. Solidair met de oudere, met de zwaarlijvige, met de horecaondernemer, met de Italiaan of de Spanjaard. Hoewel het woord decennialang in het verdomhoekje zat, lijkt het plotseling verheven tot een Nieuw Moreel Peil (NMP): We zijn moreel verplicht ons solidair op te stellen.

“De term ‘solidair’ heeft met solide te maken,” zegt filosoof en uitgever Erno Eskens. “Je vormt een solide blok met anderen en je steunt elkaar. Dan ben je solidair. Maar dit blok moet wel worden begrensd, anders is het geen blok. Zo beperkt solidariteit zich doorgaans tot één groep en is daardoor vrijwel altijd strijdig met het beginsel dat gelijke gevallen gelijk worden behandeld. Dit is het grote nadeel van groepssolidariteit.”

“Groepssolidariteit is esoterisch, dat betekent letterlijk: binnen je kringetje. Daar tegenover staat universele solidariteit, die exoterisch is, maar die we alleen als regulatief idee kennen – dat zijn constructies, die we nodig hebben om over iets te kunnen denken, in dit geval over solidariteit. We schipperen doorgaans wat tussen deze twee vormen van solidariteit.”

“De term solidariteit kom je vaak tegen als zwakken zich als groep organiseren. Denk aan Solidarność, de Poolse vakbond die de havenarbeiders verenigde. De zwakken verenigen zich opdat zij een machtsfactor worden, een solide blok. Maar voor zwakken is het altijd lastig om zich te verenigen. Door de lockdown zijn de zwakkeren nu eerder solitair dan solidair met elkaar: het is nu even ieder op zich en God voor ons allen.”

Het klinkt mooi, maar is nauwelijks overdacht

“Er is intussen een soort morele plicht ontstaan om ‘solidair met de zwaksten’ te zijn. Het klinkt mooi, maar het is nauwelijks overdacht. Want wie zijn de zwaksten eigenlijk? Zijn dat niet ook de kankerpatiënten die tijdens de eerste weken van de crisis niet werden behandeld, en de varkens die in een file voor de Poolse grens het leven hebben gelaten? Zijn het wellicht de mensen in ontwikkelingslanden die plotseling geen werk meer hebben omdat we niets meer importeren? De zwaksten zijn wel erg snel gedetecteerd.”

“Natuurlijk heeft de politiek ook de taak om coronadoden te voorkomen. Maar pas als de maatschappij het risico van een bepaald aantal coronadoden accepteert, kan de exoterische solidariteit als regulatief idee terugkeren. Dan ontdoet het solidariteitsdenken zich van haar groepsdenken, en krijgt het oog voor alle zwakken.

De Europese Unie aarzelt nu tussen eso- en exoterische solidariteit. Enerzijds wil het landen als solide blokken faciliteren, anderzijds wil het zelf een solide blok zijn. Door de botsing van deze twee concepten breekt steeds de pleuris uit in de Europese Unie, zoals ook nu weer met de ‘zuinige vier’ - Oostenrijk, Zweden, Nederland, Denemarken - die niets moeten hebben van Frans-Duits plan voor een corona-herstelfonds.

Luister ook de aflevering van Wijsneuzen over dit thema, via onderstaande speler of de bekende kanalen.

Als je één land loslaat, dan dreigt politieke esoterie

Solidariteitskringen zijn kwetsbaar. Je moet je er daarom niet te snel uit terugtrekken. Voor je het weet word je wereld namelijk heel klein. Dat geldt ook voor Europa. Als je één land loslaat, dan dreigt politieke esoterie, en zegt iemand: als we Italië eruit gegooid hebben, dan mogen daarna Spanje en Griekenland volgen. Of we vertrekken zelf. En op een dag kijkt er dan iemand naar Limburg of Friesland, of naar de mensen uit achterstandsgroepen.

Marx had gelijk: mensen, groepen of landen die niet onder de solidariteit vallen, die structureel worden achtergesteld, komen in opstand bij Verelendung. Wie stabiliteit wil, móet daarom solidair zijn.”

Erno Eskens is filosoof, politicoloog, auteur en uitgever filosofie & geschiedenis bij Boom Uitgevers Amsterdam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden