De filosoof biedt hulpElke Wiss

We stellen niet de juiste vragen en zijn getraind om niet te luisteren

Beeld Suzan Hijink

Kan de filosofie helpen bij de aanpak van problemen? Vandaag: hoe stel je de juiste vragen om tot een zinvol gesprek te komen? 

Goede vragen stellen in een goed en genuanceerd gesprek - dat blijkt toch nog behoorlijk moeilijk te zijn. Vragen stellen over pijnlijke of persoonlijke dingen durven we vaak niet. Want we willen niemand kwetsen met onze vragen, en confrontaties en risico’s gaan we het liefst uit de weg.

Praktisch filosofe Elke Wiss heeft dat ook aan den lijve ondervonden. In haar boek ‘Socrates op sneakers’ geeft ze een voorbeeld. De vader van een van haar leerlingen was overleden, en toen ze na een tijdje die leerling weer zag, durfde ze niet naar haar overleden vader te vragen, omdat ze bang was dat dat voor die leerling te pijnlijk zou zijn. Maar later sprak de leerling haar erop aan: waarom vroeg je niet naar mijn vader? We moeten af van de angst die ons ervan weerhoudt dat soort vragen te stellen, betoogt Wiss.

Waarom zijn we zo slecht in het stellen van goede vragen? Wat doen wij verkeerd?

“We doen niet bewust iets verkeerd, er zit geen opzet achter. Er zijn meerdere oorzaken voor onze manier van vragen stellen. Een daarvan – en die verraste me het meest – is dat het veel lonender is om over jezelf te praten dan om de ander vragen te stellen. Ons lichaam maakt een geluksstofje aan wanneer wij over onszelf praten. Dat is ook makkelijker: het kost veel meer energie, discipline en moeite om bij de ander te blijven.

Wat ook een rol speelt: we krijgen het simpelweg niet aangeleerd om goede vragen te stellen en goede gesprekken te voeren. Er zijn geen schoolvakken voor. Leerkrachten stellen vragen als ‘Denk je ook niet dat…’ en ‘Klopt het dat…’. Dat zijn vragen die gericht zijn op kennisreproductie en niet zozeer op verdieping in een gesprek.

En in de huidige maatschappij – zie ook wat er gebeurt in deze corona-tijden – scoor je met een grote mening veel beter dan met het stellen van een verdiepende vraag, of met het simpel zeggen dat je iets niet weet. Dat niet weten staan we elkaar eigenlijk niet toe. En je gaat nou eenmaal pas vragen stellen als je je er bewust van bent dat je iets niet weet.”

Heeft een slechte vraag dan zoveel invloed op een gesprek?

“We zijn zo goed getraind om níet goed te luisteren en over iemand heen te praten, dat we niet door hebben hoe groot die invloed eigenlijk is. Dat geldt ook voor goede vragen. Iedereen kent wel die momenten dat iemand je een vraag stelt en dat je dan denkt ‘Oh, dat is echt een goede vraag’.

Wat kan er gebeuren als je dan wel een goede vraag stelt?

Met het stellen van een goede vraag leg je verbinding. En aan die verbinding hebben we ook behoefte. Een goede vraag is dan ook een vraag die bij het verhaal van de ander blijft. Daarmee geef je een signaal af dat je echt naar de ander luistert, waardoor een gesprek zich kan verdiepen. Je eigen denken kan zich verdiepen, je deelt perspectieven met elkaar, en samen wordt je wijzer.”

Wat is uw gouden tip voor het stellen van een moeilijke vraag?

“Een goede tip voor elke vraag die je wilt stellen is: wacht er even mee. Onderbreek de ander niet. Daardoor luister je niet alleen een stuk beter, maar het voorkomt ook dat je als luisteraar op aannames gaat varen. En de ander voelt zich dan ook beter gehoord. Gooi een vraag ook niet zomaar over de schutting, maar leid het in. Vraag toestemming, door bijvoorbeeld te zeggen: ‘Vind je het goed als ik je hier iets over vraag?’. Of benoem het gewoon dat het lastig is om een vraag te stellen: ‘Goh ik heb een vraag in mijn hoofd maar ik weet niet zo goed hoe ik hem moet stellen’.”

Uw boek heet ‘Socrates op sneakers’. Waarom Socrates?

“Socrates schuwde de spanning of weerstand die hij opwekte met zijn gesprekken niet. Hij nam geen genoegen met ‘Dit is nou eenmaal mijn waarheid’ of ‘Het is zo omdat ik dat vind’. Hij had een enorme drang naar wijsheid worden. De manier waarop hij zijn gesprekken voerde is iets wat wij vandaag de dag vergeten of verleerd lijken te zijn. Zijn visie zouden heel veel klachten en symptomen in deze tijd kunnen verhelpen. Door het stellen van de juiste vragen en het voeren van de verdiepende gesprekken zouden we het pas echt goed over zwarte piet kunnen hebben, bijvoorbeeld. Geen discussie, maar echt een gesprek.”

Wie is Elke Wiss?

Elke Wiss (1986) is theatermaker en praktisch filosoof. Vanuit het Gelderse Epe runt zij De Denksmederij, een praktijk voor praktische filosofie waar ze lezingen en cursussen geeft. Haar boek ‘Socrates op sneakers’ is afgelopen weekend verschenen bij uitgeverij AmboAnthos (256 blz., € 20.99).

Lees ook:

De filosoof biedt hulp

In de verhalenreeks ‘De filosoof biedt hulp’ reiken filosofen oplossingen aan voor praktische problemen. In een van de vorige afleveringen: hoe moeten we omgaan met angst? Of: hoe ga je als individu milieuvervuiling tegen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden