Beeld Trouw

Nieuw Moreel PeilCoronamaatregelen

We moeten ons lot in coronatijd niet zomaar accepteren, zegt Beatrice de Graaf

Wat is goed handelen? In de rubriek Nieuw Moreel Peil onderzoekt Peter Henk Steenhuis met een deskundige ethische vragen uit het coronatijdperk. Vandaag: moeten we ons erin oefenen ons lot te aanvaarden? 

Nederland gaat langzaam open. Maar wat gebeurt er als het reproductiegetal weer boven de 1 komt? Komt er dan opnieuw een lockdown? Dat is maatschappelijk nauwelijks te verantwoorden. We moeten iets anders. Zou het geen Nieuw Moreel Peil (NMP) moeten worden ons te trainen in het accepteren van het lot, in wat eeuwenlang amor fati heette?

“Nee”, zegt Beatrice de Graaf, hoogleraar geesteswetenschappen aan de Universiteit Utrecht. “Spreken over amor fati is voor nu te spiritueel, te vergeestelijkt. We moeten leren omgaan met een dergelijke crisis, zeker, maar voordat we op de geestelijke tour gaan, moeten we ook de dagelijkse praktijk van aanpassing aan deze crisis op orde hebben.

“De geschiedenis biedt een rijk reservoir aan diverse soorten crises. Met mijn team hebben we veel onderzoek gedaan naar crisissen rond terrorisme. Dat zijn acute crisissen, waarbij overheden onmiddellijk in actie moeten komen. Er ontploft een bom, er is nazorg, er volgen allerlei soorten maatregelen, en de media zetten de schijnwerpers erop. Vervolgens kun je focussen op de oorzaken van die aanslagen: wie zat erachter, wat was het motief? Daarna gaat het leven weer door.

Van de flitscrisis naar de creeping crisis

“De Yale-historicus Frank Snowden maakt een verschil tussen infectieziektes die acuut toeslaan, die je qua impact welhaast kunt vergelijken met een terroristische aanslag, en de coronacrisis die de samenleving ‘belegert’, zoals Snowden het noemt. Het ene is een flitscrisis, het andere een zogeheten creeping crisis.

“Voor ons westerlingen is het moeilijk te accepteren dat we niet weten hoe lang deze crisis duurt. Het virus lijkt nu wat getemd, maar misschien komt er een tweede golf en een derde golf. Zoiets hebben we deze eeuw nog niet meegemaakt. In Afrika hebben ze ervaring met ebola, in Azië met Sars, maar wij zijn verleerd met dergelijke langdurige crises en ontwrichtingen om te gaan.

De ethische vragen van het coronatijdperk

Hoe moet je handelen, wil dat handelen ‘goed’ genoemd worden? Dat is de vraag van de ethiek, een filosofische stroming die zich van oudsher bezighoudt met ons doen en laten.

Dat doen en laten staat onder druk, nu, in het coronatijdperk. In sneltreinvaart bereiken ons ideeën, meningen, stellingen, invallen, woede-uitingen, oplossingen, prachtige en bizarre waar­nemingen over onze nieuwe tijd.

Trouw probeert die nu te vangen en van duiding te voorzien in de rubriek Nieuw Moreel Peil (NMP). De vorm is eenvoudig: uit zulke waarnemingen, vragen, opmerkingen over ons handelen, trekken we een conclusie die op het eerste gezicht het Nieuwe Morele Peil lijkt te zijn van het coronatijdperk. Vervolgens vragen we een denker hier commentaar op te leveren: geen wijsgerig betoog maar een vrij kort stellig of polemisch of verrassend inzicht dat ons, ­lezers, doet fronsen, instemmend knikken of in de lach schieten; wat een zegen om in zo’n interessante tijd te leven.

“Het is ook voor het eerst in de geschiedenis dat zo’n niet-acute crisis zich afspeelt voor het oog van het publiek, waarbij dat publiek mee kan beslissen, twitteren, meningen ventileert, massaal dagelijkse talkshows volgt. We kijken met z’n allen naar een treinongeluk dat nu, in slow motion, plaatsvindt, en waar iedereen zich tegenaan bemoeit.”

“De rol van de media is echt nieuw. Bij terroristische aanslagen of infectieziekten in de jaren zeventig of tachtig waren er nog geen talkshows, stonden de kranten niet vol met vox-popjes, en waren er ook nog geen sociale media. Mensen kozen kranten of nieuwsprogramma’s uit op basis van de informatie die ze hun verstrekten. Er werd geconcurreerd op informatie, want informatie was schaars. Dat is nu volslagen anders, nu is aandacht de concurrentiebron. We zijn van een informatie- naar een aandachtsmarkt gegaan. Wie wil concurreren met Facebook of Twitter moet met erge, dramatische, heftige berichten komen.”

Leer investeren in preventie

“Die constante dramatiek zorgt bij sommigen voor paniek. Een enkeling vindt het zelfs nodig zendmasten te gaan aanvallen. Anderen worden fatalistisch, na mij de zondvloed, ik ga nu aan een stopknopje likken dan heb ik het maar gehad. Ons gestel kan het ook nauwelijks aan zo lang in een stand van waakzaamheid te staan. Psychologisch is het moeilijk langer dan drie dagen alert te blijven.

“Het is daarom zaak praktisch te leren omgaan met risico’s, te leren investeren in preventie. In Nigeria heeft de bevolking bijvoorbeeld geleerd om waakzaamheid te delegeren aan lokale gezondheidswerkers. Met behulp van de WHO en internationale geldschieters is daar een regime van lokale preventieve gezondheidszorg opgezet wat heeft geholpen de ebola-epidemie onder controle te krijgen. Dat systeem werkt op basis van vrijwilligheid en betrokkenheid, burgers die willen kunnen meedoen en zich laten opleiden tot lokale gezondheidsassistent. 

“In Nederland zou dat betekenen dat je fors investeert in de GGD, in huisartsenposten en in sociale zorg en educatie. We hebben de middelen; het zou slecht bestuur zijn ze niet in te zetten. Ook in Azië en Singapore accepteert de bevolking lokale surveillance en controle op concrete richtlijnen. Goed, in die landen hebben ze een andere verhouding tot autoriteiten, maar ook wij kunnen op zoek gaan naar crisisbeheersinstrumenten in tijden van een creeping crisis, een langdurige crisis, die passen bij open, democratische samenlevingen: instrumenten die ons helpen als samenleving alert te blijven, maar waarbij we ook waakzaamheid kunnen delegeren. En waarbij we ervoor zorgen dat de last van waakzaamheid en zorg eerlijk wordt verdeeld. Voordat we gaan filosoferen over amor fati moeten we eerst oefenen op de praktijk van caritas en solidaritas.”

In de rubriek Nieuw Moreel Peil (NMP) stelt filosofieredacteur Peter Henk Steenhuis allerhande ethische vraagstukken aan de kaak die tijdens de coronacrisis opborrelen. Heeft u ook een waarneming die geschikt zou zijn voor een Nieuw Moreel Peil (NMP) mail die naar h.steenhuis@trouw.nl

Lees ook:

Welke levens redden we in coronatijd − en welke niet?

Welke levens redden we in coronatijd, welke niet? De twee gebruikelijke ethische ‘scholen’ schieten tekort, stelt Frits de Lange. Hij wijst een derde weg: de zorgethiek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden