null Beeld
Beeld

BoekrecensieFilosofie

Wat zou Spinoza ervan denken dat Frédéric Lenoir hem een halve boeddhist noemt?

Frédéric Lenoir
Spinoza en de weg naar het geluk.
Uitgeverij Balans, 224 blz., € 19,99.
★★★★☆

Sofie Messeman

De schrijver

Frédéric Lenoir (1962) is uitgever, socioloog, televisiepersoonlijkheid en schrijver van ruim vijftig boeken, vaak over godsdienstfilosofie. Hij werd beïnvloed door uiteenlopende figuren, onder wie Jung, Boeddha, Levinas en Spinoza. Zijn boek ‘Spinoza en de weg naar het geluk’ was met een oplage van ruim 200 000 exemplaren een verrassende bestseller in Frankrijk.

Het motto

het centrale motto van Spinoza (1632-1677), benadrukt Lenoir, was: ‘Niet bespotten, niet betreuren, niet veroordelen, maar begrijpen’. De zeventiende-eeuwse filosoof van joodse afkomst, over wie de Amsterdamse-joodse gemeenschap toen hij 23 jaar oud was de banvloek uitsprak, was ervan overtuigd dat menselijke emoties net zo logisch kunnen worden verklaard als een vulkaanuitbarsting. De mens is deel van de natuur en haar ‘oorzakelijkheid’, geen schepsel dat een uitzonderlijke plaats toekomt.

De zoektocht

Lenoir vindt zijn thema – Spinoza en het geluk – vooral in de ‘Ethica’, hoewel hij ook uitweidt over het onderscheid tussen geloof en rede en over politiek. In de ‘Ethica’ gaat Spinoza op zoek naar ‘een waarachtig goed, dat de geest kan vervullen en volmaakte blijdschap kan geven’. Net als denkers uit de oudheid, wil Spinoza het geluk niet laten afhangen van oorzaken van buitenaf. Als we ons aan ijdele zaken hechten, zoals aan roem en rijkdom, zullen we de droefheid ondervinden die veroorzaakt wordt door de vergankelijkheid van die dingen; als we ons aan nobelere zaken hechten, zal ons geluk des te groter en bestendiger blijven.

De uitwerking

De Ethica is een moeilijk werk, dat geometrisch is opgebouwd uit definities, axioma’s, stellingen en bewijzen. Spinoza was er immers van overtuigd dat de werkelijkheid geometrisch van aard is. De werkelijkheid, door Spinoza God of ook Natuur genoemd, gehoorzaamt aan strikt noodzakelijke wetmatigheden. De puurste vreugde ervaren we wanneer we onze natuur in harmonie brengen met de Natuur, wanneer we onszelf – met behulp van de rede – op één lijn brengen met de kosmos.

De essentie

Spinoza’s mensbeeld was nieuw en verrassend. Hij verliet de tweedeling tussen lichaam en geest van Descartes en poneerde: de geest is volgens Spinoza de intellectuele uitingsvorm van het lichaam, dat op zijn beurt de ruimtelijke of materiële uitingsvorm van de geest is.

Er is wel een andere kloof binnen in de mens. Die wordt namelijk geconfronteerd met twee soorten ‘affecten’: blijdschap en droefheid. Daar heeft de buitenwereld effect op. Telkens wanneer een inwerking van een idee of van een externe bestaansvorm overeenstemt met onze natuur, vermeerdert dat onze levenskracht. Bij gebrek aan overeenstemming, vermindert onze levenskracht juist. Vermeerdering van onze kracht leidt tot blijdschap, vermindering van onze kracht tot een gevoel van droefheid. Dus moeten we met behulp van de rede het leven zo organiseren dat droefheid wordt verminderd en blijdschap wordt vermeerderd.

De gelijkenissen

In plaats van het menselijk gedrag te veroordelen, kunnen we het beter analyseren, meent Spinoza, die zich daarmee volgens Lenoir op één lijn plaatst met Christus én met Freud. Voor de analyse van menselijk gedrag, is kennis van de affecten cruciaal. Ons gedrag vloeit voort uit contacten met bestaansvormen en ideeën die we sinds onze geboorte hebben gehad en die in ons allerlei affecten hebben teweeggebracht. Hoofdzaak is dat we ons lot in eigen handen te nemen.

Redenen om dit boek te lezen

Lenoir schetst een bijzonder duidelijk beeld van de filosofie van Spinoza. Diens ‘Ethica’ is zonder gids nagenoeg onleesbaar. En Lenoir is een verhelderende gids, die overigens ook het ‘Politiek-theologisch traktaat’ overzichtelijk uitlegt, én de levensloop van de filosoof meeslepend schetst.

Redenen om dit boek niet te lezen

Lenoirs interpretatie van Spinoza’s metafysica stijgt niet uit boven die van een doorsnee inleiding. Dat hij in zijn boek twee brieven opneemt van collega-filosofen met een afwijkende mening over een paar metafysische concepten, komt over als gemakzuchtig. Lenoir heeft verder weinig moeite om regelmatig ‘actualiseringen van Spinoza naar vandaag’ door te voeren die eerder kort door de bocht gaan. Wat zou Spinoza er bijvoorbeeld van denken een halve boeddhist te worden genoemd, of iemand die dicht in de buurt van de Indiase Oepanisjaden komt? Of van Freud?

null Beeld
Beeld

Lees ook:

Wat Spinoza ons kan leren over onze democratie

Kenner Maarten van Buuren kwam tot nieuwe inzichten over Spinoza’s denken. Ook vandaag de dag is het werk van de zeventiende-eeuwse filosoof relevant, legt hij uit.

Wat economen kunnen leren van Spinoza

De ideeën van Spinoza zijn doorgesijpeld naar die van Adam Smith, vader van de moderne economische theorie. Dat beweert René Willemsen in zijn boek ‘Ontspoord eigenbelang’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden