Peter Sloterdijk   Beeld ANP / APA
Peter SloterdijkBeeld ANP / APA

Filosofisch Elftal

Wat te doen als de verkeerde mensen met je goede ideeën aan de haal gaan?

Ideeën van de Duitse filosoof Peter Sloterdijk worden in uiterst rechtse kringen omarmd. Hij heeft zichzelf daarvan gedistantieerd, toch wordt het hem nog verweten. Maar is een denker eigenlijk wel verantwoordelijk voor wat er met zijn of haar gedachten gebeurt?

Lodewijk Dros

Het verwijt dat hoogleraar Klaus Weber maakte aan het adres van filosoof Peter Sloterdijk is niet alleen dat zijn ideeën omarmd worden door radicaal-rechtse groeperingen in Duitsland. Erger vindt hij dat Sloterdijk het laat begaan.

Los van de kwestie-Sloterdijk valt het politiek filosofe Ivana Ivkovic op dat linkse en rechtse ideeën een verschillend onthaal krijgen. “Rechtse gedachten hebben een neutraler imago, bij links is het meteen politiek geladen. Marx wordt zonder reserve geassocieerd met allerlei fouts, je hoort meteen ‘en de Goelag dan?’ Rechtse denkers worden niet zo snel politiek verdacht gemaakt, alsof ze minder in verband worden gebracht met de gevolgen van hun denken.”

Nazidom

Cultuurfilosoof Thijs Lijster herkent dat. Toch noemt hij ook filosofen ter rechterzijde die wel kritiek hebben gekregen, maar dat waren dan ook zeer rechtse lieden. “Martin Heidegger en Carl Schmitt steunden het nazidom actief. Dat was een zeer foute keus. Niettemin moet je je afvragen: hadden ze een interessante filosofie en daarnaast domme, foute politieke ideeën, of deugde hun filosofie niet?”

Een dode denker kun je niet aanspreken op wat zijn denken na diens dood heeft teweeggebracht, of nog brengt. Maar zelfs het vastpinnen op ideeën waar hij of zij bij leven voor stond, houdt volgens Lijster geen stand. Hij voert Schmitt nog eens op, de intellectueel die de eliminatie voorstond van wie anders was, en in Hitler-Duitsland gevierd werd. “In de laatste jaren wordt hij door sommige linkse denkers toegeëigend. Ze nemen zijn denken over vriend en vijand over, maar dan de niet-gewelddadige ideeën. Andere linkse denkers wijzen dat trouwens af, want hoe kun je nu een gedegen politieke filosofie bouwen op het fundament van een nazi?”

Aan de haal gaan

Lijster: “Zijn besmette denkers voor eens en voor altijd besmet? Of kun je hun werk naar je hand zetten, in een nieuwe richting sturen? Ik vind zelf dat Schmitt en Heidegger vruchtbare grond bieden om filosofisch verder te denken. Je mag ermee aan de haal gaan.”

“Ik schaam me niet voor zulke denkers,” reageert Ivcovic. “Ik heb me een tijdlang verdiept in het werk van Schmitt, die bepaald niet in mijn politieke hoek zit. Dat geldt ook voor filosoof Aleksandr Doegin, de ideoloog achter Poetin. Spannend om te lezen, slijpstenen voor mijn denken.”

Naïef en blind

Meestal zijn de voorbeelden minder extreem. Maar ook dan rijst de vraag: mag je een filosoof aanwrijven dat een abjecte politieke stroming zich op diens werk beroept? Ivkovic: “Ik vat die verantwoordelijkheid ruim op. Neem iemand als Sloterdijk, hij zoekt het publieke debat op. Hij wil dat zijn gedachten worden opgepikt en weerklank vinden. Wat het precieze effect van zo’n bijdrage is, dat heeft hij uiteraard niet helemaal in de hand, maar hij moet ook niet naïef zijn en blind voor wat er met zijn gedachten gebeurt.

“Stel: een groep gaat met mijn ideeën aan de haal. Dan klim ik meteen in de pen, nog voordat anderen me gaan associëren met de groep die ik afkeur. Dat is dus meer dan ‘afstand nemen’. Ik zou zeggen: kraak ze af.”

Dat is, zegt Lijster, precies wat de neomarxistische academici van de Frankfurter Schule deden. Zij kregen het verwijt kregen dat ze met hun ideeën over revolutie de ideologische brandstof hadden geleverd voor de aanslagen van de Duitse terreurbeweging Rote Armee Fraktion (RAF). “De sleutelfiguren hebben dat toen scherp bestreden, zo namen ze hun verantwoordelijkheid. Jürgen Habermas had het over ‘links fascisme’ van de RAF, Theodor Adorno schreef verontwaardigd: ‘Ze hebben van mijn filosofie molotovcocktails gemaakt’.”

‘De auteur is dood’

Of een schrijver wel gaat over de uitleg van gepresenteerde ideeën is nog maar de vraag. Lijster: “Volgens Roland Barthes is de auteur ‘dood’ zodra de tekst publiek geworden is. Dan is deze eigendom van iedereen, en kan de schrijver zich hooguit als een van de vele stemmen over die tekst laten horen. Ook als hij zegt: ‘Maar zo heb ik het niet bedoeld’.

“Dat ontslaat je als auteur niet van iedere verantwoordelijkheid. Natuurlijk, er zijn veel interpretaties van een werk mogelijk, maar je krabt als auteur toch wel achter je oren wanneer een erg foute interpretatie voorbijkomt. Daar lokt jouw werk dus toe uit. Je bent daar misschien niet meteen voor verantwoordelijk, maar je kunt erop reflecteren.”

Ideeën kunnen verkeerde politieke keuzes faciliteren

“Daar komt bij”, zegt Ivkovic, “dat ideeën op zich niet fout hoeven te zijn, maar ze kunnen verkeerde politieke keuzes faciliteren. Dat trek je je toch aan? Reageer daar dus op, die verantwoordelijkheid draag je omdat je een publieke rol vervult.

“Ik heb in 2017 een analyse geschreven van tweets van de Vlaamse wetenschapsfilosoof Maarten Boudry. Hij twitterde over de gruwelijkheden van IS en dat de nazi’s daarbij vergeleken nog een zekere schroom aan de dag hadden gelegd. Dat kwam hem op het verwijt te staan dat hij de ernst van de Holocaust miskende. Hij beriep zich, net als Sloterdijk nu doet, op een boek of een essay dat hij erover geschreven heeft vol nuances. Maar in een tweet zit niet de context van dat academische debat, het is een eilandje van betekenis waarmee anderen aan de haal kunnen gaan. Dat wéét je, je bent aan het twitteren! Boudry slingerde een soundbite de wereld in. Dan vind ik het zelfgenoegzaam als hij zegt ‘dan leest u mijn boek maar’. Twitteraars hoeven voor hun reactie dat boek niet te hebben gelezen.”

Filosofische proefballonnetjes

“Juist Sloterdijk blinkt uit in dat argument”, reageert Lijster. “Toen hij Regels voor het mensenpark (2000) publiceerde, zijn doorbraak in het Nederlandse publieke debat, barstte de bom. Hij sprak zich uit over genetica, het waren filosofische proefballonnetjes die hij opliet. Toen hij kritiek kreeg, jammerde hij: ‘Zo heb ik het niet bedoeld’. Het lijkt op de ironie-kaart die Baudet steeds trekt: je verschuilen achter: ‘Het was maar een denkoefening, een grap’. Zo onttrek je je als publieke intellectueel aan je rol in het debat.”

Ivcovic: “Het is een manier van associëren, waarachter ze zich verschuilen. De Forum voor Democratie doet dat, de Duitse uiterst rechtse AfD ook, ze hitsen zo sentimenten op. Daar zit een politiek program achter.”

In het Filosofisch Elftal legt Trouw een actuele vraag voor aan twee filosofen uit een poule van elf. Lees hier eerdere afleveringen terug

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden