Grote denkers, blinde vlekken

Wat Michel Foucault niet zag: macht uitoefenen is niet hetzelfde als geweld gebruiken

Beeld AFP

Grote denkers openen ons de ogen, maar wat zien zij zelf over het hoofd? Vandaag: filosoof Hans Achterhuis over de blinde vlekken van Michel Foucault.

De Fransman Foucault (1926-1984) is een van de invloedrijkste filosofen van onze tijd. In studies als ‘Geschiedenis van de waanzin’ (1961) en ‘Discipline en straf’ (1975) onderzocht hij de verhouding tussen macht en kennis en liet hij zien dat macht in elke menselijke relatie aanwezig is. 

Dat was in de jaren zeventig een heel nieuw inzicht, vertelt Hans Achterhuis. “We dachten toen dat iedereen gelijk was, zeker in linkse kringen. Onze kinderen gingen naar de anti-autoritaire crèche, docenten hadden niets méér te vertellen dan studenten. Macht was iets naars dat we achter ons hadden gelaten. We dachten er niet over na, het was een blinde vlek.”

Pilsje drinken

Foucault liet zien dat ouders wel degelijk macht hebben over hun kinderen, en docenten over hun studenten. Achterhuis: “Je kunt wel met je studenten een pilsje gaan drinken, maar je bent ook degene die hun tentamenbriefje moet tekenen en daar houden die studenten in dat café waarschijnlijk rekening mee. Ze zijn niet zo vrij en gelijk als je denkt. Dat heeft Foucault zichtbaar gemaakt, zoals #MeToo dat tegenwoordig doet. Als iemand macht over je heeft, is het moeilijker ‘nee’ te zeggen.

“Daarnaast heeft Foucault laten zien dat instituties ons disciplineren. De staat bemoeit zich met onze levens, ze disciplineert ons. Dat is niet per se slecht. Zo worden we bijvoorbeeld stilletjes aangezet tot een gezonde levensstijl. Maar dat ínzicht was enorm belangrijk.

“Toch had Foucault zelf ook een blinde vlek. Doordat hij macht en disciplinering zag als iets waar je je als individu tegen verzet, heeft hij geen oog voor het ‘wij’: voor de politieke macht die ontstaat als burgers samenkomen. Zoals we in Nederland zeggen: eendracht maakt macht. Voor die politieke realiteit had Foucault geen oog en daarom verwijt filosoof Luuk van Middelaar Foucault in zijn boek ‘Politicide’ (2011) dat hij de politiek heeft gedood. Over politieke besluitvorming en de macht die daar ontstaat, heeft hij het nooit. In een beroemd interview uit 1983 geeft Foucault dat wel toe, maar toen was het al te laat – een half jaar later ging hij dood.”

Niet gelijkwaardig

“Enerzijds heeft Foucault ons heel veel geleerd over macht”, concludeert Hans Achterhuis. “Dat zie je aan de #MeToo-discussie. In de jaren zestig was het tamelijk gewoon dat een therapeut met een patiënt naar bed ging, of een docent met een student. Iedereen was toch gelijk? Dankzij Foucault begrijpen we dat zo’n relatie niet gelijkwaardig is. Maar tussen macht en geweld en tussen macht en autoriteit bestaan verschillen en daar had Foucault weinig oog voor. Hij noemde gewoon alles macht. 

“Dat zie je terug in de #MeToo-discussie. Van verkrachting is sprake als je iemand geweld aandoet. Dan misbruik je je macht of je autoriteit als priester, regisseur of docent. Maar wat daar misgaat, zie je pas als je een duidelijk verschil maakt tussen macht, geweld en autoriteit. Daar deed Foucault niet: hij zag overal disciplinering en onderdrukking.”

Lees ook:

De vorige afleveringen van ‘Grote Denkers, Blinde Vlekken’. Wat zagen Martin Heidegger, Jean-Paul Sartre, Karl Popper, Bertrand Russell en Simone de Beauvoir over het hoofd? 

Weinig filosofen geven zo ruiterlijk toe dat ze fout zaten als Hans Achterhuis

De aftrap van de reeks ‘Grote denkers, blinde vlekken’ is een interview met filosoof Hans Achterhuis over zijn eigen blinde vlekken, en die van de door hem bewonderde Hannah Arendt.  

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden