Filosofisch elftal Medische ethiek

Wat is er eigenlijk mis met kweekembryo’s?

Moet het mogelijk worden om embryo’s te kweken voor wetenschappelijk onderzoek? Over die vraag gaat het nationaal debat dat op initiatief van het kabinet op 15 november van start gaat. ‘Hoeveel geluk levert deze techniek op, en hoeveel lijden?’

Er wordt al onderzoek gedaan met embryo’s die zijn afgestaan aan de wetenschap, nadat ze niet geselecteerd zijn bij een ivf-behandeling. Maar het is in Nederland verboden om embryo’s te kweken speciaal voor onderzoek. Lang niet alle wetenschappers en politieke partijen zijn het daarmee eens. Onderzoek met speciaal gekweekte embryo’s zou medische vooruitgang kunnen brengen, zoals het verbeteren van ivf-behandelingen en het voorkomen van erfelijke ziekten. Maar mag je potentiële mensen wel op deze manier gebruiken?

Bas Haring, filosoof en bijzonder hoogleraar publiek begrip van wetenschap aan de Universiteit Leiden, zet bij dit soort vragen meestal een utilistische bril op: “Hoeveel geluk levert deze techniek op, en hoeveel lijden? Als het onderzoek met kweekembryo’s succesvol is, kan de hoeveelheid geluk omhooggaan: mensen met een kinderwens kunnen een grotere kans krijgen op een succesvolle ivf-behandeling, mensen met een erfelijke ziekte in de familie een kleinere kans om die te krijgen. Bij het onderzoek is geen sprake van lijden: dat kunnen embryo’s nog niet. Maar bij deze vraag is ook nog een tweede bril van belang, die van de deugdethiek. Wat zijn de drijfveren van wetenschappers om deze techniek te gebruiken? Als wetenschappers vooral carrière willen maken, wat vaak goed kan met dergelijke nieuwe toepassingen, dan is de motivatie verkeerd en ben ik ertegen. Maar als ze de kweekembryo’s willen inzetten om mensen daadwerkelijk te helpen, dan lijkt het me een goed plan.”

Gert-Jan van der Heiden, hoogleraar metafysica aan de Radboud Universiteit, vindt de kwestie problematischer: “Wetenschappers willen onderscheid gaan maken tussen twee soorten embryo’s. Enerzijds zijn er kweekembryo’s voor ivf, die worden gecreëerd voor mensen met een kinderwens. Oftewel, met oog op het leven. Anderzijds zijn er de embryo’s die uitdrukkelijk worden uitgesloten van dat leven. Middels een menselijke beslissing worden zij gemarkeerd als een waardeloos leven, gebruikt als materiaal dat louter instrumenteel en technisch wordt bestudeerd, om daarna weggegooid te worden. Dat is iets anders dan embryo’s die na een ivf-behandeling overblijven – bijvoorbeeld omdat ze niet sterk genoeg zijn – gebruiken voor onderzoek. De beslissing dat zij niet mogen floreren, is dan niet van tevoren gemaakt. Of iets een gegeven is of een beslissing, vind ik nogal een verschil.

“Filosoof Giorgio Agamben schrijft in zijn werk ‘Homo Sacer’ over het ‘naakte leven’: een leven dat gereduceerd is tot materie. Daar doet dit voorstel om embryo’s puur te kweken voor onderzoek mij aan denken. Het menselijk leven wordt deels gereduceerd tot biologisch, manipuleerbaar materiaal. Meer onderzoek naar embryo’s levert wellicht een geperfectioneerde vorm van ivf op. Maar om dat te bereiken, moeten bepaalde embryo’s ingezet worden als middel om een bepaald doel te bereiken. Mensen besluiten dan dat het ene potentiële leven niet mag floreren, zodat een ander leven wel tot bloei kan komen. Dat vind ik problematisch.”

Beeld Colourbox

Haring: “Dat is de derde bril die je kunt opzetten bij deze kwestie, waarbij je kijkt of bepaalde principes in het geding komen. De opvatting dat je een mens nooit mag inzetten als middel, is een klassiek principe om te hanteren. Maar we gebruiken mensen wel vaker als middel, zonder dat we het problematisch vinden. Iemand die in dienst is van een werkgever, is ook een middel om iets voor elkaar te krijgen in dat bedrijf. En hier gaat het nog niet eens om mensen, maar om piepjonge embryo’s van maar een paar cellen. Het ene embryo komt inderdaad niet tot leven. Maar het gaat om een paar cellen, die nog niets kunnen. Ik vind het niet problematisch als die worden ingezet voor het floreren van een ander leven.”

Van der Heiden: “Zo begrijp je leven enkel als technisch manipuleerbare materie. In dat gereduceerde perspectief verdwijnt het problematische inderdaad als sneeuw voor de zon. Maar dat is nu juist het probleem: we moeten het adequate perspectief vinden om over leven te spreken, ook over het leven van een paar cellen, waarin het probleem niet verdwijnt maar juist zichtbaar wordt. Zo dragen die paar cellen het DNA dat je verbindt met de generaties voor je en dat je doorgeeft aan de generaties na je.”

Haring: “Deels is het leven nu eenmaal materieel: als jij een gebroken been hebt, wil je dat de dokter dat repareert. Maar wetenschappers die voor kweekembryo’s zijn, gaan ongetwijfeld ook naar de bioscoop, een concert of lezen poëzie, en hebben op die manier ook aandacht voor andere kanten van het leven. Nu kan het wel zo zijn dat deze techniek doorslaat. Denk aan ouders die van tevoren aangeven dat ze een kindje willen krijgen dat hard kan lopen of dat niet dyslectisch is – zogenoemde designerbaby’s. Het is de vraag of dergelijke toepassingen van deze techniek verstandig zijn. Maar we moeten niet uit angst om iets wat mogelijk komen gaat, nu een techniek afwijzen die iets positiefs oplevert. Toen ik op de basisschool zat, bestond er grote discussie over reageerbuisbaby’s. Nu zijn we aan ivf gewend en vinden we het normaal. Zo gaat het met elke nieuwe techniek. De mensen in de toekomst moeten zelf beslissen wat zij van designerbaby’s vinden.”

Van der Heiden: “Zo geredeneerd lijkt het net alsof we gedoemd zijn om technologische ontwikkeling te volgen, en er pas op kunnen reflecteren als de technieken er zijn. Volgens mij is het juist heel goed om de ethische discussie te voeren voordat een mogelijkheid gerealiseerd is – en ons dus nu te bezinnen op de problemen die we in het leven roepen.”

In het Filosofisch Elftal legt Trouw een actuele vraag voor aan twee filosofen uit een poule van elf.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden