TentoonstellingNebraschijf

Wat een prehistorische afbeelding van de kosmos ons leert over het verleden

De Nebraschijf.

 

 Beeld J. Lipták
De Nebraschijf.Beeld J. Lipták

Het Drents Museum is omgetoverd tot een hemels decor. Vanaf morgen is er de Nebraschijf te zien, de oudste afbeelding van de kosmos tot nu toe.

Jessie Eickhoff

Bij een archeologische tentoonstelling denk je al snel aan vitrines met potten en half vergane objecten in een ietwat stoffig decor. Niets is minder waar bij de nieuwe expositie van het Drents Museum: bij binnenkomst waan je je onder een betoverende sterrenhemel. Op de muren in de donkere ruimte is een abstract uitgestrekt landschap te zien, met daarboven een blauw-paarse lucht vol hemellichamen.

Het pronkstuk waar deze tentoonstelling om draait is de zogeheten Nebraschijf: de oudste afbeelding van de kosmos tot nu toe. Dit hoogtepunt uit de Europese archeologie maakt deel uit van de collectie van het Landesmuseum für Vorgeschichte in Halle. Het is vanaf zaterdag voor het eerst in Nederland te zien.

Undercover om de unieke schijf te redden

De 34-jarige conservator Bastiaan Steffens van het Drents Museum loopt de zaal binnen, langs vuurstenen, zwaarden en andere objecten uit de Bronstijd. Hij doet al jaren onderzoek naar de Europese prehistorie, maar is nog steeds onder de indruk van het bronzen en gouden object. “Magisch”, noemt hij het.

De Nebraschijf dateert uit circa 1800 voor Christus en is de eerste realistische weergave van de nachtelijke hemel. Deze schijf werd rond 1600 voor Christus, samen met zwaarden, bijlen en armbanden begraven in de Mittelberg bij het plaatsje Nebra in Duitsland. De vondst was verrassend. Tussen 1800 en 1600 voor Christus werd in Midden-Europa nog geen schrift gebruikt, waardoor dit gebied archeologisch gezien moeilijker te onderzoeken is.

Per toeval stuitten in 1999 twee mannen met metaaldetectoren op deze schat. Archeologische schatvondsten behoren wettelijk toe aan de staat waar ze zijn gevonden, maar de mannen gingen er met de objecten vandoor. Toen de Duitse archeoloog Harald Meller hoogte kreeg van de roof, ging hij in 2002 undercover tijdens een politieactie om de unieke schijf uit handen van de schatgravers te redden. Hij schreef hier het boek De Hemelschijf van Nebra over, waar drie jaar geleden de Nederlandse vertaling van verscheen.

“Het object komt uit de vroege Bronstijd, dat in de prehistorie valt”, vertelt Harald Meller aan de telefoon. “Dat is een tijd die we ten onrechte associëren met mensen die alleen maar in hun eerste levensbehoeften voorzien. Als we naar dit stuk kijken, zien we hoe ze bezig zijn met veel grotere vragen.”

De makers van de hemelschijf begrepen het verloop van tijd

De hemelschijf is ontworpen als kalender. Vandaag de dag hebben we, in de Gregoriaanse kalender die we gebruiken, afwisselend 30 of 31 dagen per maand, behalve in februari. Deze maand heeft 28 dagen en eens in de vier jaar, het zogeheten schrikkeljaar, 29 dagen. Zo’n soort oplossing hadden de makers van de hemelschijf ook.

Op de schijf is een zon te zien, een sikkelvormige maan, en een groep sterren. Aan de randen zitten bogen, die zonnewendes markeren. Wat de onderzoekers hieruit opmaken: de makers van de hemelschijf begrepen het verloop van tijd. Meller: “De stand van de maansikkel naast een groep sterren, zoals we die op de schijf zien, komt maar eens in de drie jaar voor. Daarom voerden ze eens in de drie jaar een extra maand in, om de zonne- en maankalender synchroon te houden.”

“Het is hoogstwaarschijnlijk dat de Nebraschijf een resultaat is van een lange reis naar het Midden-Oosten”, vertelt Meller. “Daar hadden ze deze kennis namelijk al. Ook toont de schijf ons dat er in het prehistorische Europa al uitwisselingsnetwerken bestonden: het koper van de hemelschijf werd gewonnen in Oostenrijk en het tin en goud kwamen uit Engeland.”

Vulkaanuitbarsting op Santorini

In de Bronstijd was er een zonnereligie, vertelt Meller. “Het verborgen ritme van maan en zon was in die tijd de theorie die alles verklaarde. Wie dat ritme kende, kon ook de streken doorgronden van de goden.”

Een van de bogen op de hemelschijf, die in het midden, moet een bootje voorstellen, denken onderzoekers. “Men geloofde dat de zon werd voorgetrokken door een zonneschip, van rechts naar links.”

Maar waarom is de hemelschijf begraven? Een theorie van Meller is dat hij aan de goden geschonken is, bij wijze van offer. Ze bevonden zich immers in een bijzonder gevaarlijke tijd, zegt hij. “In Midden-Europa heerste toen de pest. Ook vond in die tijd één van de grootste vulkaanuitbarstingen ooit plaats, de Minoïsche uitbarsting. Dat was op het Griekse eiland Santorini, maar de effecten daarvan werden door heel Europa gevoeld.”

Plek onder de sterren

De tentoonstelling brengt je terug naar die tijd. Via een audiotour leidt een meisje uit de Bronstijd je via een pelgrimstocht naar de Nebraschijf. Ze vertelt over de locaties en objecten waar je langskomt. Aan de hand daarvan gaat het over grotere vragen, zegt conservator Bastiaan Steffens. “Ze vraagt zich, net als wij, af wat haar plek is onder de sterren. Hoe keken mensen destijds naar de wereld? Wat voor rol had de sterrenhemel daarin?”

Als hij eenmaal bij de ronde bronzen schijf staat, valt Steffens stil. Op het groenige verkleurde object zijn meerdere goudkleurige symbolen te zien. “Elke keer dat ik hem zie, gebeurt dit: dat ik stilval”, vertelt hij. “Gisteren mocht ik hem voor het eerst in mijn handen hebben. Toen was ik ontroerd.” Zijn stem breekt weer een beetje. “Sorry”, zegt hij. “Gebeurt het weer”.

De tentoonstelling De Nebraschijf - De ontdekking van de hemel is van 6 augustus tot en met 18 september te zien in het Drents Museum.

Lees ook:

‘De hemelschijf van Nebra’ sleept je mee in het mysterie

Duitse archeologen reconstrueren de wereld van een hoogontwikkelde beschaving in de Bronstijd.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden