Theologisch Elftal

Wat betekent de opkomst van China voor dit christelijke erfgoed?

Een katholieke doopdienst in Peking. Beeld Getty Images

China is niet alleen een grote militaire en economische macht, maar ook een christelijke zendingsmacht. Wat betekent dit voor het Westen?

Er is geen houden meer aan: de Chinezen komen! In zijn nieuwste boek 'De nieuwe wereldorde' betoogt Rob de Wijk dat China zowel militair als economisch sluipenderwijs de macht in de wereld aan het overnemen is. Een wereldmacht die geen boodschap lijkt te hebben aan mensenrechten en sterk autocratisch is ingesteld.

De komst van China raakt niet alleen de westerse economische overmacht, maar ook de westerse christelijke traditie. Eeuwenlang dachten Europeanen dat het christelijke Westen de toekomst had. En toen het kerkinstituut zijn macht verloor door de secularisatie, bleven ze vasthouden aan het idee dat dan op zijn minst het vrije democratische Westen, als erfgenaam van dat christendom, het eindpunt van de geschiedenis zou zijn. Wat betekent de opkomst van China voor dit christelijke erfgoed?

Erik Borgman, hoogleraar publieke theologie aan Tilburg University: "Het is mij te gemakkelijk om te denken de China de grote bedreiging voor onze vrije samenleving is. Onze vrijheid staat allereerst van binnenuit onder druk, en dat is een probleem dat al veel langer speelt. Neem de veiligheidsmaatregelen die wij nemen tegen het vermeende gevaar van terreur. Daarbij, dat wij zomaar een christelijke cultuur zouden hebben, betwijfel ik sterk. Kijk maar naar de zorg of naar onze omgang met vluchtelingen: op welke christelijke waarden zijn die dan geïnspireerd? Je kunt gemakkelijk bang zijn voor een miljard Chinezen, maar het is veel moeilijker de dreiging van binnenuit scherp te krijgen."

Stefan Paas, hoogleraar missiologie aan de Vrije Universiteit en aan de Theologische Universiteit Kampen (en als Theoloog des Vaderlands af en toe extra speler in het theologisch elftal), ziet ook vooral een dreiging van binnenuit: "De opkomst van China confronteert het Westen natuurlijk met andere staatsvormen en ideeën van macht. Maar ook zonder China zijn we niet vrij van problemen, en het is de vraag hoe we daarmee omgaan. Ik constateer dat het Westen erg sterk leeft in het verleden en teert op wat er vroeger was. Zoals Ilja Leonard Pfeijffers beschreef in zijn laatste boek 'Grand Hotel Europa': Europa heeft alleen zijn historie in de aanbieding en kan geen enkel toekomstperspectief meer bieden. Een cultuur moet een bepaalde vitaliteit hebben en het is de vraag of het Westen dat nog heeft."

Gapende ideologische leegte

Volgens Borgman is de grootste bedreiging van onze samenleving een gapende ideologische leegte: "We lijden tegenwoordig collectief aan een akelig pragmatisme. Als er een probleem is, kieperen we tegenwoordig desnoods al onze principes overboord, als we maar snel een oplossing kunnen vinden. Zo vind ik de discussies over duurzaamheid echt ontluisterend. Eerst constateren we dat we een andere omgang met de aarde en onze levensbronnen moeten vinden, maar voor je het weet belanden we in een technische discussie over CO2-uitstoot en wie waarvoor moet gaan betalen. We blijken keer op keer niet in staat om de fundamentele vragen over de toekomst van onze samenleving te adresseren. En onze vermeende eigen waarden gebruiken we alleen om ons erachter te verschansen tegenover een externe bedreiging, zoals de islam of nu China. We moeten weer over onze eigen waarden leren nadenken en over de betekenis ervan debatteren, de politieke discussie her-ideologiseren. Dat mis ik in de huidige politieke discussie enorm."

Ook zijn Borgman en Paas het erover eens dat het christendom en het Westen niet te snel in één adem genoemd moeten worden. Paas: "De christelijke traditie is in Europa vooral iets van het verleden. Kijk maar naar Baudet of Wilders: die willen de christelijke cultuur beschermen als een museumstuk dat geconserveerd moet worden. Maar zo werkt het natuurlijk niet. Als je kijkt waar wereldwijd het christendom de meeste vitale kracht voor de toekomst heeft, ben ik meer geneigd om naar China te kijken dan naar Europa. China heeft de snelst groeiende christelijke populatie van de wereld, dat gaat niet om kleine aantallen maar om tientallen miljoenen mensen. China is niet alleen een economische en militaire macht, maar ook een grote christelijke zendingsmacht met heel veel zendelingen in de Pacific, in Indonesië, Maleisië. Over vijftig tot honderd jaar is de christelijke cultuur misschien wel vooral Chinees. En ja, het zal een andere christelijke cultuur zijn dan we kennen. Maar het Italië van de veertiende eeuw was ook een andere cultuur dan het Duitsland van de negentiende eeuw of het Nederland van de eenentwintigste eeuw."

Rücksichtslos 

Borgman: "Het christendom is inderdaad niet identiek met het Westen of vice versa. Dat is ook de - wat mij betreft vernieuwende - positie van de huidige paus: er is niet één christelijke cultuur, maar alle culturen moeten van binnenuit worden gekerstend en dan hebben ze iets aan te bieden aan het collectief, aan de christelijke visie op het bestaan en zo aan het geheel van de mensheid. Daarmee is iets belangrijks gezegd: alleen maar bang zijn voor de opkomst van China en proberen de Chinese invloed buiten te houden is oppervlakkig. China heeft een levende cultuur, misschien valt daar voor ons wel iets van te leren. Maar dan moeten we wel weer begrijpen dat we iets te leren hebben en willen ontdekken wat echte vooruitgang is. Hiermee wil ik reële problemen natuurlijk niet bagatelliseren: China koopt rücksichtslos hele stukken Afrika op en ontwikkelt een meedogenloze vorm van kolonialisme. Maar als het christendom mij iets leert, is het wel dat je de wereld niet moet zien als strijdtoneel. We moeten ons dus niet wapenen tegen China als wereldmacht, maar we moeten voor onszelf weer scherp krijgen wat ons gegeven wordt, telkens weer, en waar wij voor zouden willen leven of sterven."

Theologisch Elftal 

In het Theologisch Elftal reflecteren twee godgeleerden op de actualiteit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden