Proefschrift

Was de minnaar van Etty Hillesum een charlatan? Dat beeld is aan herziening toe, vindt Alexandra Nagel

Professor Julius Spier van het Berlijns Instituut voor Handlijnkunde geeft een consult, 1930.Beeld Nationaal Archief/Collectie Spaarnestad/Het Leven

Julius Spier, de handlezer en de minnaar van Etty Hillesum, wordt vaak gezien als een charlatan die zijn overwicht als therapeut gebruikte om vrouwen te veroveren. Dat beeld is nodig aan herziening toe, vindt Alexandra Nagel.

 Niet veel mensen weten dat Etty Hillesum misschien nooit aan haar dagboek was begonnen als ze niet was aangespoord door één man: de handlezer Julius Spier. Hillesum kwam in 1941 voor het eerst met hem in contact bij een cursus. Ze fungeerde als proefpersoon en raakte onder de indruk van de manier waarop Spier met zijn handanalyse haar ­psyche wist te doorgronden. Een paar dagen later kreeg ze een privéconsult, en na verloop van tijd kregen de twee een intieme relatie.

De dagboeken van Etty Hillesum (1914-1943), in 1981 gepubliceerd onder de titel ‘Het verstoorde leven’, behoren tot de belangrijkste Nederlandse ooggetuigenverslagen van de Tweede Wereldoorlog. In de dagboeken beschrijft Hillesum haar dagelijks leven tijdens de Duitse bezetting. Daarin staat niet de Jodenvervolging centraal, maar het innerlijke leven van de schrijfster zelf.

In de knoop

Het was op aanraden van Spier dat Hillesum aan haar dagboek begon. “Hillesum was echt van de sokken geblazen door wat Spier over haar wist te vertellen naar aanleiding van de handanalyse”, vertelt Alexandra Nagel. Ze promoveerde eind vorige maand op het leven van Spier, zijn relatie met Hillesum en zijn werk als handlezer. “Spier had in de gaten dat ze in de knoop zat met zichzelf, en adviseerde haar om al schrijvend wat meer haar gevoelsleven te verkennen. Hij had bovendien haar talent voor schrijven gezien.”

In 1941 werd Hillesum Spiers persoonlijk secretaresse, en ze raakte nauw betrokken bij de ‘Spier-club’, de hechte vriendenkring rondom de handlezer. In de loop der jaren is Spier in een negatief daglicht komen te staan, vertelt Nagel. “Spier kreeg een verhouding met Hillesum terwijl hij een verloofde had, Hertha Levi. Bovendien was er sprake van een machtsrelatie tussen de twee: hij als therapeut, zij als cliënt. Dat hoort natuurlijk niet.”

Het beeld van Spier als een charismatische man die vrouwen veroverde wordt bevorderd door Hillesum zelf, schrijft Nagel in haar proefschrift. Hillesum was idolaat van Spier, die de gewoonte had om zijn cliënten te testen op hun lichamelijke en emotionele gesteldheid. Dat deed hij door met hen een potje te gaan worstelen, door hem ‘ringen’, genoemd. Etty ging daar volledig in mee, en het werd al gauw erotisch van aard.

Nagel: “Etty liet zich gemakkelijk gaan bij mannen, het was voor haar een uitlaatklep. Ze had relaties met meerdere mannen tegelijk.”

Portret van Etty Hillesum, circa 1939.Beeld -

Ze beschreef Spier als een ‘doorvoede Romeinse keizer, zoals hij daar achterover leunde in de grote leuningstoel. Nero moet er zo in z’n huiselijkste momenten uitgezien hebben. Z’n zware buik was een heerlijk oord voor mijn slaperig hoofd’.

Toch zijn er volgens Nagel geen aanwijzingen dat Spier ooit misbruik maakte van zijn overwicht als therapeut, hoezeer de beschrijving van Hillesum dat ook doet vermoeden. “Er zijn gewoon geen getuigenissen van vrouwen die zeggen dat ze door Spier zijn misbruikt.”

Niet per se een goeroe

De Duitser Julius Spier had zich in 1939 in Amsterdam gevestigd, op de vlucht voor het naziregime. Spier was een leerling van de bekende psycholoog Carl Gustav Jung. Hij combineerde de Jun­giaanse psychologie met de handleeskunde in wat hij ‘psychochirologie’ noemde: een vorm van handlezen die niet draaide om de toekomst voorspellen, maar om het doorgronden van de psyche. In een handleessessie vergeleek Spier iemands rechter- en linkerhand en omschreef hij de psychologische betekenis van handkenmerken. Zo kwam hij tot een ‘diagnose’ van iemands aanleg. Vervolgens ging hij in gesprek over hoe de cliënt zijn of haar persoonlijke problemen kon overwinnen.

Er ontstond een hechte vriendenclub rond de charismatische Spier, door sceptici aangeduid als de Spier-club. Het werd een geuzennaam, zegt Nagel. “Het groepje bestond vooral uit Joden die naar elkaar toe trokken naarmate ze steeds meer werden gemarginaliseerd. Door de intieme sfeer en de muziek kon je even je problemen vergeten. Dat was in die tijd heel fijn.”

Was Spier een soort goeroe? Nagel: “Een beetje misschien, maar hij was niet bezitterig. Hij zei niet dat hij de waarheid in pacht had en hij verstootte geen mensen. Hij was vooral een charismatische persoonlijkheid – daarmee ben je niet per se een goeroe.”

Handlezen staat in een kwaad daglicht, het wordt vaak gezien als vage pseudowetenschap. Dat was in de decennia voor de oorlog veel minder het geval, zegt Nagel, vooral in Duitsland. “Daar heeft Spier een belangrijke bijdrage aan geleverd. Dat kwam doordat hij in de leer was geweest bij Jung, dat heeft het imago van handlezen in positieve zin veranderd. In Nederland was in de jaren dertig ook een kentering te zien. Er verschenen een stuk of acht serieuze titels. Maar het is niet duidelijk in hoeverre het handlezen in heel Nederland is doorgedrongen.”

Ontwikkeling van handleeskunde

Hoe dan ook, handlezen is in Nederland nooit helemaal serieus genomen. Dat heeft ertoe bijgedragen dat de kwaliteiten van Spier na de oorlog vooral met scepsis werden bekeken. Voor Nagel is dat een extra reden om nog eens goed naar de handleeskunde te kijken. “Het wordt al eeuwen gedaan in de westerse maatschappij. Dat vind ik fascinerend. Ik beschrijf hoe de handleeskunde zich heeft ontwikkeld, los van de vraag of het nu werkt of niet. Onderzoek naar de wetenschappelijkheid van de handleeskunde is een andere tak van sport. Er zijn in elk geval handlezers geweest die heel rake dingen hebben gezegd, en die mensen echt hebben geholpen, zoveel is zeker.”

De relatie tussen Spier en Etty Hillesum was van korte duur. Spier overleed in 1942 aan kanker, Hillesum stierf in 1943 in Auschwitz, op 29-jarige leeftijd. In een handanalyse die Spier maakte van Hillesum wordt dat al griezelig aangekondigd: rond haar dertigste zou er in haar leven een ingrijpende gebeurtenis plaatsvinden.

Lees ook: 

Etty Hillesum creëerde een schuilplaats van woorden

Er zijn boeken waarvan je kennis neemt, die je argeloos terug de boekenkast inschuift en er zijn boeken die de kracht hebben je te veranderen en je kijk op de wereld beïnvloeden. ‘Het verstoorde leven’ behoort volgens Trouw tot die laatste categorie.

Hillesum wekte bewondering bij de groten der aarde

Het had niet veel gescheeld of Etty Hillesum was vergeten. Een verhaal ter ere van haar honderdste geboortedag. ‘Ze overleefde bijna een halve eeuw stilte.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden