Interview

Wantrouw de teruggekeerde jihadist

David Thomson:"De meeste Syriëgangers die terugkeren zijn geen spijtoptanten. Ze blijven trouw aan hun ideologie." Beeld Leo-Paul Ridet

De Franse journalist David Thomson volgt al jaren jihadisten, van zeer nabij. Zijn nieuwe, tweede boek is in Frankrijk een groot succes.

Waarschijnlijk kent geen enkele journalist Syriëgangers van zo dichtbij als David Thomson. Secundaire bronnen als familie en bekenden, politieverhoren en telefoontaps laat hij voor wat ze zijn. Thomson (36) spreekt de strijders van Allah die hij opvoert allemaal zelf. Bijvoorbeeld bij hun ouders thuis, waar ze met een enkelband op de bank zitten. Of hij belt ze op in de gevangenis.

De basis van zijn netwerk legde Thomson vijf jaar geleden in Tunesië, waar hij de Arabische Lente versloeg. Daar ontmoette hij aanhangers van Ansar al-Sharia, de beweging die het grootste contingent buitenlandse strijders aan Islamitische Staat zou leveren: zeker 6000 Tunesiërs vertrokken naar het kalifaat.

"Van het een kwam het ander", vertelt hij in de kantine van zijn werkgever Radio France International (RFi). 'Ik maakte een film over Ansar en deed daarvan verslag op Twitter. Zo kreeg ik veel radicale volgers uit België en Frankrijk. Ik heb contact met ze gehouden, tot hun dood in Syrië of het moment dat ze terugkwamen in Frankrijk."

In 2014 publiceerde Thomson een eerste boek over Franse jihadisten. Het vervolg: 'Les revenants' (De terugkeerders) verscheen eind vorig jaar in Frankrijk en is een groot succes. Thomson wordt na bedreigingen permanent bewaakt.

Na uw eerste boek waarschuwde u op tv dat Fransen aanslagen wilden plegen op Franse bodem. U werd uitgelachen en zou het populisme in de kaart spelen.
"Men verkeerde in een fase van ontkenning. De strijd in Syrië werd voor de aanslag op de redactie van Charlie Hebdo in januari 2015 voorgesteld als een soort Spaanse Burgeroorlog waarin jonge idealisten het opnamen tegen een gemeenschappelijke vijand, Bashar al-Assad. Dat deze jongens hier zouden toeslaan geloofde vrijwel niemand. Maar tegen mij zeiden ze dat gewoon.

"Die tv-uitzending was geen prettige ervaring. Ik werd live aangevallen, wat ik zei zou gevaarlijke onzin zijn. Een van mijn belagers was een sociologe, Dounia Bouzar, die uitlegde dat we te maken hadden met een sekte, zoiets als Moon of Scientology. Dat verhaal kwam veel mensen goed uit, vooral de regering. Die wilde kunnen zeggen: dit heeft niets met de islam te maken. Want als je doet alsof het jihadisme een sekte is, iets waarvan iedereen slachtoffer kan worden, dan hoef je het niet te hebben over het religieus-politieke ideaal dat jihadisten drijft.

"Bouzar kreeg subsidie voor cursussen voor hoge ambtenaren en een centrum voor deradicalisering waar journalisten de deur plat liepen. Zij herhaalden vrijwel allemaal dezelfde boodschap: het is een sekte en we moesten begrijpen dat vooral jongens uit de middenklasse er gevoelig voor waren. Toen bleek dat de methode van Bouzar niets opleverde en een van haar cliënten werd aangehouden op weg naar Syrië ging de geldkraan dicht. Deze episode heeft een goed begrip van het fenomeen een tijd gehinderd."

Tekst loopt door onder afbeelding.

Beeld anp

Wat is het profiel van een jihadist?
"Ongeveer zeventig procent is van huis uit islamitisch en komt uit achterstandswijken. De bekeerlingen zijn ook bijna altijd afkomstig uit de lagere klassen, ze heten eerder Kevin dan dat ze een dubbele voornaam hebben. De helft van de bekeerlingen heeft een immigratie-achtergrond, ze hebben vaak Portugese of Aziatische wortels en heten ze Jean-Michel of Jean-Edouard, dan komen ze van de Antillen."

Waarom wordt iemand jihadist? Met armoede, discriminatie of gekte heeft het niets te maken, als ik uw boek zo lees.
"Met sociaal-economische verklaringen kom je niet ver. Zelf wijzen jihadisten op een gevoel van algehele onvrede, ze zaten niet goed in hun vel of ze faalden in hun studie zoals Yassin, de zoon van een artsenpaar die het aan niets ontbrak. Een ander, Zoubeir, groeide op in een flat aan een snelweg en zegt dat hij behoefte had aan spiritualiteit in de 'consumptiemaatschappij' die hem een gruwel was. In het algemeen geformuleerd denk ik dat Islamitische Staat gekwetste ego's de kans op een sociale revanche biedt: ze zijn daar opeens iemand. In de jihad worden verliezers winnaars."

Maar gaat iemand om de spirituele leegte te vullen koppensnellen? Word je een massamoordenaar omdat het maatschappelijk tegen zit?
"Nee, daar is een heel sterk geloof voor nodig. In de jihad winnen de verliezers ook in spiritueel opzicht. Ze worden superhelden van de islam die verzekerd zijn van hun plaats in het paradijs, hun grote obsessie. Zij zijn in staat te doden omdat zij ervan overtuigd zijn dat wij heel slecht zijn en dat zij het goede doen. Voor het grote einddoel, een ideale islamitische samenleving, is alles geoorloofd.'

De Zoubeir in uw boek zat na zijn thuiskomst in Frankrijk in één cel met de moordenaar van de 86-jarige priester Jacques Hamel.
"Zoubeir vertelde mij een maand voor die aanslag over een zekere Adel Kermiche, de jongen die Hamel afgelopen zomer de keel doorsneed. Kermiche zat een straf uit omdat hij geprobeerd had naar Syrië te reizen. Hij was niet te houden, iedereen wist dat in de gevangenis. Zoubeir werd gek van hem.

's Nachts werd Kermiche vaak huilend wakker om fluisterend teksten op te dreunen. 'Ik mag niet zondigen, ik mag niet zondigen', jammerde hij dan. Hij trok de kabel van de tv eruit omdat de nieuwslezeres naakt zou zijn en het weerbericht was een toekomstvoorspelling en dus shirk, afgoderij. Als er buiten muziek was te horen, moest het raam dicht.

Op een gegeven moment zei Zoubeir: 'Je wil toch als martelaar sterven? Nou ga je gang, druk dit kussen stevig op je plaat en laat mij verder met rust.' Kermiche maakte verschillende magistraten wijs dat hij klaar was voor reïntegratie, ze stuurden hem naar huis met een enkelband."

Tekst loopt door onder afbeelding.

Beeld anp

Welke rol speelt de afkeer van Frankrijk, die de kring van jihadisten ruimschoots overstijgt?
"Jihadisten waren inderdaad altijd al anti-Frankrijk en in hun milieu zijn complotdenken en antisemitisme schering en inslag. Frankrijk is een racistisch land, vinden ze, een oud-kolonisator die het nog steeds voorzien heeft op Arabieren en Afrikanen. De soundtrack van dit alledaagse radicalisme is natuurlijk rap: nique la France, fuck Frankrijk, dat is de sfeer.

"Zoubeir had altijd al belangstelling voor politiek, voor extreem-links maar ook voor het Front National, ondanks zijn Marokkaanse komaf. Maar alleen met het jihadisme kon hij de daad bij het woord voegen, het was voor hem een kleine stap. Vandaar ook dat de grens tussen criminaliteit en jihadisme zo poreus is. Je hoeft als crimineel niet veel te veranderen om je leven aan de goede zaak te wijden. Stelen heet in Syrië de oorlogsbuit binnenhalen en voortaan is niet langer tapette (homo) het meest gebruikte scheldwoord maar kuffar (heiden).

"Politicoloog Olivier Roy spreekt van de islamisering van de radicaliteit, dat is een mooie formule. Alleen denk ik niet zoals Roy dat je kunt spreken van een nihilisme, omdat het jihadisme juist hoop biedt op een rechtvaardiger toekomst in een aards paradijs. De islamisering van de radicaliteit doet niets af aan de diepte van de religieuze en politieke overtuigingen van jihadisten.

"Seks is trouwens ook een factor, er zijn er die afkomen op de belofte van vier echtgenotes hier op aarde en 72 bruinogige houris die wachten in de hoogste afdeling van het paradijs."

Wat moet er gebeuren met terugkeerders?
"Ze zijn een groot probleem, want het gaat om forse aantallen. Sinds 2012 vertrokken er zo'n 1100 Fransen naar Syrië en Irak, het aantal doden wordt geschat op 200. Er zijn nu nog 700 strijders, waaronder 280 vrouwen. Zij hebben 420 kinderen, waarvan een derde daar zou zijn geboren. De meeste terugkeerders zijn geen spijtoptanten. Ze zijn teleurgesteld over hun ervaringen, maar blijven meestal trouw aan hun ideologie en je moet ervan uitgaan dat ze hun jihad desnoods alleen willen voortzetten.

"Jihadisten zijn bovendien erg bedreven in het verbergen van hun bedoelingen zoals onder anderen Kermiche heeft bewezen. Dus is het verstandig terugkeerders op te sluiten. Maar ze zijn vaak erg jong, we weten niet of ze over vijf of tien jaar nog even radicaal zijn. Zoubeir is een grote uitzondering, hij is sinds zijn terugkomst ook geen moslim meer. Hij bewijst dat deradicalisering alleen op eigen houtje lukt, iemand moet zelf tot inkeer komen."

Welke rol spelen de zogeheten jihadbruiden?
"Bij sommige stellen is de vrouw de motor van de radicalisering. Alleen mogen vrouwen niets in het kalifaat. Ze drinken de hele dag thee bij elkaar en vertellen dan over hun droom zelf ook iets te doen. Sommigen maken hele concrete plannen om terug te gaan en dan op 14 juli in de menigte opeens je wapen tevoorschijn te halen van onder je jildeb (lang gewaad, KJ).

Een ander had bedacht een kussen op haar buik te dragen, zodat het lijkt alsof ze zwanger is, en heel veel TNT verbergen. Zo wilde ze op president Hollande afstappen als deze ergens handen staat te schudden. Afgelopen zomer hebben vrouwen trouwens geprobeerd in Parijs een aanslag te plegen bij de Notre Dame met gasflessen in een auto."

Tekst loopt door onder afbeelding.

Beeld anp

Waarom is Frankrijk zo vaak het slachtoffer?
"Het is deels een kwestie van aantallen, Frankrijk levert de meeste strijders in Europa aan IS, omdat het de grootste moslimbevolking heeft. Maar er is meer. De leden van de Britse brigade van IS blijken veel minder gemotiveerd om af te rekenen met hun eigen land, terwijl voor Franse jihadisten hun land synoniem is met moslimhaat, vanwege het boerkaverbod bijvoorbeeld.

Het heeft ook te maken met onze koloniale geschiedenis, ze zeggen bijvoorbeeld wraak te willen nemen voor 'mijn opa die door de Fransen is vermoord'. Daarbij is de impact van een aanslag in Frankrijk groter dan in een kleiner land als Nederland, hoewel geen enkel land veilig is."

Wat kunnen we nog verwachten?
"Met IS gaat het slecht, nieuwe rekruten kunnen sinds deze zomer het kalifaat niet meer via Turkije bereiken. Al die tegenslag heeft grote gevolgen voor de wervingskracht, het bewijs dat de voorzienigheid hen goed is gezind viel weg. Ze zijn ook minder in staat om hele brigades vanuit het kalifaat naar Europa te sturen. Maar aanslagen door terugkeerders en sympathisanten zoals de truckterrorist van Nice, dat is een gevaar waar we nog lang rekening mee moeten houden. Nog zeker tien, vijftien jaar schat ik."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden