Een Chinese beschermt haar gezicht met een plastic fles. Op sociale media gebruiken Fransen met een Chinese achtergrond #JeNeSuisPasUnVirus: ik ben geen virus.Beeld AFP

Filosofisch ElftalWuhanvirus

Wanneer slaat gezonde angst voor het wuhanvirus om in ongezonde angst?

Angst speelt een belangrijke rol bij hoe we naar de dreiging van het wuhanvirus kijken. Hoe werkt die angst, vroegen we aan het filosofisch elftal. En is die angst gezond?

Het nieuwe coronavirus verspreidt zich en dat brengt paniek met zich mee. Media zitten erbovenop, en er worden mondiale maatregelen genomen. In Nederland vond een run op mondkapjes plaats, uit angst dat het virus ook hier opduikt – al bieden veel kapjes geen werkelijke bescherming tegen eventuele besmetting. Mensen met een Aziatisch uiterlijk maken meldingen van racisme: ze worden nageroepen of uitgescholden vanwege het virus. In Frankrijk, waar de eerste Europese corona-infectie werd vastgesteld, gebruiken Fransen met een ­Chinese achtergrond op sociale media #JeNeSuisPasUnVirus: ik ben geen ­virus. Hoe vallen deze reacties te verklaren? En wanneer slaat gezonde angst om in ongezonde angst?

“Angst is een erkenning van je kwetsbaarheid”, zegt filosoof Tinneke Beeckman. “Het is een gevoel dat kan zorgen voor voorzichtigheid en een gevoel van urgentie. Wie nooit angst heeft, is overmoedig. Maar het is wel belangrijk om hetgeen waar je bang voor bent reëel in te schatten, zonder je te laten meeslepen door je verbeelding – anders wordt angst irrationeel en fobisch. Dat zie je nu gebeuren bij het coronavirus. Deels is de angst natuurlijk terecht. Ziektes hebben grote groepen mensen kunnen uitroeien, denk aan de pest, en er moeten inderdaad voorzorgsmaatregelen genomen worden. Maar virologen wijzen er ook op dat jaarlijks duizenden mensen overlijden aan mazelen, tbc en de normale griep. Daar reageren we niet zo heftig op. Hoe komt dat? Ik denk dat mensen grenzen belangrijk vinden: wie hoort erbij en wie niet? Met globalisering wordt dat onderscheid steeds moeilijker. Maar het coronavirus biedt de mogelijkheid om er eentje op te werpen, en ook nog tegenover China. Een land dat voor expansie staat: China is al lange tijd een opkomende macht, terwijl Europa minder belangrijk wordt. Dat speelt denk ik zeker, bewust of onbewust, mee in onze reactie op dit virus.”

“De hysterie heeft ook te maken met een vermenging van angst en vrees”, ­reageert Paul van Tongeren, emeritus hoogleraar ethiek in Nijmegen en Leuven. “Kierkegaard liet zien dat die twee niet hetzelfde zijn. Vrees is altijd gericht op een object, iets concreets in de werkelijkheid, bijvoorbeeld een grote spin of een ziekte. Angst heeft niet zozeer betrekking op een object, maar is existentieel. Het zit in elk van ons en komt voort uit het besef dat er geen garantie voor een zin van het leven is, geen onderliggende orde waartoe alles terug te brengen is. Je kunt die angst bijvoorbeeld ervaren wanneer je nadenkt over het onmetelijke heelal, waarin de mens een centrale en tegelijk nietszeggende positie vervult. Dat is wonderlijk, maar ook huiveringwekkend, ongrijpbaar en mateloos. Religie kan een manier zijn om met deze angst om te gaan, al betekent dat niet dat je verlost bent van die onzekerheid. Wat kan gebeuren – en de reactie op het coronavirus heeft daar trekken van – is dat onze angst voor het onbestemde zich vastmaakt aan een object, in dit geval aan onze lichamelijke gezondheid. De bedreigde gezondheid wordt dan de incorporatie van de existentiële angst. Op het eerste gezicht lijkt er sprake van vrees voor een ziekte. Maar de manier waarop vorm wordt gegeven aan die zorg voor onze gezondheid laat zien dat dit meer is dan de verhouding tot een object. Men kan het niet meer objectiverend bekijken en beoordelen, maar ziet het als een noodlot dat ons bedreigt.”

Noodziekenhuis in Wuhan, China.Beeld AFP

Beeckman: “Ik denk dat achter de angst nog een ander gevoel schuilgaat: walging. Elk teken van ziekte, elk virus wekt ook afkeer op. Daarom willen mensen grenzen trekken; ze willen wat ze walgelijk vinden, kunnen wegduwen. Beelden van quarantaine geven zo’n soort begrenzing. Walg heeft een evolutionaire achtergrond, die we nog steeds lichamelijk merken. Denk bijvoorbeeld aan beschimmeld voedsel en de enorme walging die we daarbij ervaren. Emoties zoals angst en walging zijn dus niet alleen geestelijk, maar ook lichamelijk. Enerzijds is dat goed, zo worden we niet ziek. Anderzijds speelt de fysieke afkeer voor ziekte makkelijk een rol bij het moreel oordelen: wat vinden we goed of slecht? We denken in metaforen. Hier komen we op een ander terrein: politici kunnen de verbeelding rond walging ­kapen door een onderscheid te maken tussen wie ‘zuiver’ is en wie niet. In totalitaire regimes worden bepaalde groepen als parasieten of ziektebrengers beschreven, zoals ratten. Zo’n retoriek kan een enorm emotioneel effect hebben bij bepaalde kiezers. Nu worden Chinezen in het westen soms aangesproken op dat coronavirus. We verdelen in dat geval opnieuw de groep: jullie horen er niet meer bij, jullie zijn besmet, jullie zijn de zondebok.”

Van Tongeren: “Toen ik hoorde dat Chinezen hier zijn uitgescholden vanwege het coronavirus, moest ik ook denken aan de zondebok. Het ritueel daarvan sluit precies aan bij de vermenging van angst en vrees. Al het kwaad werd geïncorporeerd in een bok. Het kwaad is ongrijpbaar groot, maar toch werd gedaan alsof dat kwaad kon samenvallen met een dier, om het vervolgens de woestijn in te jagen. Je zou kunnen weten dat het kwaad daarmee niet echt weg is. Maar het ritueel geeft de kans om de illusie te hebben dat die onbeheersbare angst, die nu eenmaal bij ons bestaan hoort, beheersbaar is en dat we met een schone lei kunnen beginnen. Chinezen beschuldigen lijkt iets soortgelijks: door een bepaalde groep de schuld te geven, doen we alsof we de oorzaak van onze angst hebben, de schuldige. Die kunnen we dan weg­jagen, al is het imaginair.”

In het Filosofisch Elftal legt Trouw een actuele vraag voor aan twee filosofen uit een poule van elf.

Lees ook:

Waarom we ons zo druk maken over het wuhanvirus

Niemand weet hoe het wuhanvirus zich zal ontwikkelen. Wetenschappers balanceren tussen waarschuwen en geruststellen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden