WACHTRIJ De theologische macht is niet eerlijk verdeeld

Bijeenkomst van de wereldgemeenschap van gereformeerde/hervormde kerken in Berlijn.Beeld epd

Een veelbesproken essay van theologe Janneke Stegeman in Trouw leidt tot een fel debat. Is de theologie te wit? Zo ja, waarom is dat een probleem?

Ik ben een witte vrouw, een witte vrouw met een relatie met een man", schreef Janneke Stegeman, scheidend Theoloog des Vaderlands. "Ik ben extreem hoogopgeleid, met een gezond lichaam dat past bij hoe ik me voel. Het is een flinke lijst van dingen die bij mij horen en die privileges met zich meebrengen." Nog nooit werd ze geminacht om haar seksuele identiteit. Agressie van overheidswege, politieke vervolging: het is haar allemaal bespaard gebleven.

Als je vanuit zo'n geprivilegieerde positie de Bijbel interpreteert en probeert te spreken over God, in hoeverre hebben je opvattingen dan universele waarde? "Als student theologie leerde ik over contextuele theologie en dat was altijd theologie van andere mensen", schreef Stegeman. "Latijns-Amerikaanse mensen, zwarte mensen, transmensen. De suggestie is dat zij een context hebben, en wij niet. (...) Zo lijkt het alsof 'zij' contextueel zijn, wij niet. Wij witte Nederlanders blijven buiten schot."

Haatmail

Het essay leidde tot felle reacties. Stegeman kreeg haatmail, en uit de richting van twitteraars regende het verwijten en verwensingen. Witte westerlingen kennen helemaal geen geschiedenis van privileges, klonk het onder meer uit de monden van PVV-Kamerlid Martin Bosma en van journalist en opiniemaker Wierd Duk. Anderen verweten haar zelfhaat, een overdreven kritische houding jegens zichzelf, voortkomend uit een misplaatst schuldgevoel. Weer anderen vroegen zich af: wat heeft theologie eigenlijk te maken met de discussie over witte privileges?

"Wij witte Nederlanders komen er langzaam maar zeker achter dat er zoiets bestaat als witheid", zegt Stegeman nu. "We beginnen te zien: als je een buitenlandse achternaam hebt, dan word je minder snel uitgenodigd voor een sollicitatiegesprek. Als je ervoor uitkomt dat je op je eigen geslacht valt, kun je niet bij iedereen op begrip rekenen."

De rol van de theologie

In het debat daarover moet het ook gaan over de rol van theologie, vindt Stegeman. "Er zijn nog steeds theologieën en kerken die vrouwen uitsluiten. In sommige kerken worden moslims fel uitgesloten. Daar moeten we kritisch naar durven kijken. En we moeten beseffen dat de toon die kerken zetten, regelmatig overgenomen wordt buiten de kerk. Politici als Geert Wilders gebruiken dit soort sentimenten om het christendom tegen de islam in stelling te brengen."

Goed dat Stegeman de discussie hierover aanzwengelt, vindt Erik Borgman van de Tilburg University, die ook Theoloog des Vaderlands is geweest. "Theologie heeft de neiging zich te presenteren als universeel. Maar zaken die zich als universeel presenteren, zijn dat vaak helemaal niet. Hoe we ons gedragen, hoe we ons opstellen tegenover anderen, dat wordt natuurlijk allemaal beïnvloed door de maatschappelijke, politieke en religieuze normen die je erop nahoudt." Die opvattingen zie je vervolgens ook terug in theologie, zegt Borgman. En omgekeerd: theologische opvattingen beïnvloeden hoe we naar de wereld kijken. "Dat we in het Westen al eeuwenlang Jezus afbeelden als wit, is niet zonder gevolgen gebleven. Het goddelijke was en is consequent wit - dat doet iets met je."

Zwart haar

Herkenbaar, vindt de in Nigeria geboren theoloog Godian Ejiogu. "Ik heb zelf geen last van die witte Jezus, maar Afrikaanse vrienden van mij die in Limburg wonen wel. Vorige week vertelden ze me dat hun dochter het vervelend vindt dat ze zwart haar heeft. Alle kinderen op school lijken meer op Jezus dan zij. Inderdaad, dat doet iets met je."

Bewust of niet, Nederlanders gedragen zich toch vaak een beetje alsof ze superieur zijn, zegt Ejiogu. Ook in de kerk. "Het idee is nog steeds: jij bent niet van hier, dus ik ga je uitleggen hoe het zit. Ik heb zo vaak meegemaakt dat een Nederlandse kerk en een Afrikaanse kerk of een andere migrantenkerk samen iets willen organiseren, en dat de Nederlanders dan plannen maken en bedenken hoe die moeten worden uitgevoerd." Hun Afrikaanse broeders en zusters komen volgens Ejiogu pas daarna in beeld. "Dan zeggen ze: kunnen jullie dit stukje uitvoeren?"

Heidens

De suggestie dat zulke strubbelingen misschien meer zeggen over culturele verschillen dan over het christelijke denken, wijst Ejiogu van de hand. "Het gebeurt natuurlijk ook buiten de kerk. Maar de westerse kerk ziet zichzelf wel nog steeds als de moederkerk. Andere kerken, zoals de Afrikaanse, zijn dochterkerken. Alles wat de dochterkerk heeft en kan, dankt ze aan de moederkerk, is het idee. Afrikaanse kerken gaan trouwens mee in dat frame."

De theologische macht is mondiaal nog steeds ongelijk verdeeld, meent ook theoloog en hoogleraar missiologie Stefan Paas van de Vrije Universiteit. "Het machtscentrum van de christelijke theologie ligt in het Westen. In de theologische gemeenschap is de voertaal doorgaans Engels, en ook de grote instituten staan in het Westen. De westerse theologie is eeuwenlang gepreoccupeerd geweest door thema's en uitdagingen die in het Westen speelden. Op zich logisch, maar dat zorgt nu wel voor een scheve situatie. De meeste christenen wonen inmiddels in Afrika, Azië en Latijns-Amerika."

Kolonialisme

Daardoor heeft de theologie historisch volgens Paas weinig aandacht gehad voor zaken waar westerlingen geen last van hadden. "Zoals kolonialisme." Westerse kerken hebben zich nog niet helemaal ontdaan van dat koloniale denken, meent Stegeman. "Het idee dat wij christelijk en beschaafd waren en dat het aan ons was om anderen ook christelijk en beschaafd te maken, dat zie je dus nog steeds. Als je mensen hoort zeggen dat de Nederlandse cultuur rationeel en vrijheidslievend is, bijvoorbeeld. Alsof moslims dat per definitie niet zijn. Daar zit bewust of onbewust een zeker superioriteitsgevoel achter."

Blijft de vraag: wat te doen? Stegeman heeft er wel ideeën over. "We moeten gaan zien dat veel bijbelse verhalen een politieke lading hebben. Dat ze kritisch zijn op politieke en economische verhoudingen. Neem het vers in Marcus, waarin Jezus zegt dat het gemakkelijker is voor een kameel om door het oog van de naald te gaan dan voor een rijke om het koninkrijk van God binnen te gaan. Vaak wordt dat gelezen met enige afstandelijkheid: de rijken en de machtigen, dat zijn wij niet, dat is iemand anders. Ik geloof daar niks van. Ik hoop dat we gaan zien dat die verhalen oproepen tot nederigheid, dat ze ons persoonlijk aanspreken. Dan worden ze pas echt relevant."

Mea Culpa

Intussen is in delen van Afrika een discussie gaande over de historische verwevenheid van christelijke theologie en westers denken, weet Godian Ejiogu. "Europese christenen hebben het geloof naar Afrika gebracht. Ons eigen godsbeeld moesten we achterlaten, dat was heidens. Mijn generatie, de eerste die opgroeide na de afschaffing van de kolonisatie, is daar erg kritisch over."

In landen als Nigeria, waar Ejiogu's wortels liggen, rijst nu volgens hem het besef dat westerse christenen er op sommige punten helemaal naast zaten. "Ze waren fout op het gebied van de slavernij, van de kolonisatie, en we zien dat niet alle kerken daar een mea culpa over hebben gedaan. Dat heeft veel invloed op ons denken. Mensen vragen zich af: wat moeten we denken van theologische concepten als de hemel en de genadeleer? Als westerse christenen fout zaten op het punt van kolonisatie, op welke punten zaten ze dan nog meer fout?"

Lees ook: 'Witte opvattingen over God zijn dominant. Waarom is dat erg?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden