InterviewCarnisme

Waarom we liever geen broodje golden retriever eten

null Beeld Nanne Meulendijks
Beeld Nanne Meulendijks

Door een voedselvergiftiging werd ze vegetariër. Nu reist de Amerikaanse psycholoog Melanie Joy de wereld over om mensen bewust te maken van ‘carnisme’: de ideologie van de vleeseter.

Janneke de Bekker

Met één hand aaide ze haar hond en met de ander stopte ze een varkenskarbonade in haar mond. Een karbonade die ooit een varken was – minstens net zo intelligent als haar huisdier. “Nooit eerder vroeg ik me af hoe ik daartoe in staat was”, vertelt Melanie Joy (55) via Zoom, vanuit haar woning in Berlijn.

Dat veranderde toen ze op haar drieëntwintigste in het ziekenhuis belandde na het eten van een geïnfecteerde hamburger. Ze werd in één klap vegetarisch. “Het was geen ethische keuze. Ik walgde sindsdien van vlees”, zegt Joy.

Wat volgde, was een onderzoek naar de intensieve veehouderij. “Ik kon niet geloven wat ik las. Het eten van dierlijke producten veroorzaakt zoveel leed. We doden wereldwijd meer dieren in één dag, dan het aantal mensen dat vermoord is in alle oorlogen gedurende de hele geschiedenis van de mensheid. Het eten van dieren is niet alleen inhumaan naar de dieren toe, die gevoelens hebben, maar ook het milieu en de volksgezondheid lijden eronder.”

Gedachte-experiment met een golden retriever

Maar wat Joy het meest verbaasde, was de reactie van haar vrienden en familie. Die wilden niets weten van haar bevindingen. “Ze noemden me een gekke hippie. Een vegan-propagandist die hun eetlust verpestte.” Joy vroeg zich af waarom deze mensen, die zij ziet als rationeel en zorgzaam, zo defensief reageerden.

Dat leidde ertoe dat ze zich aan Harvard specialiseerde in geweld en geweldloosheid. Ze wilde onderzoeken waarom mensen het eten van dode dieren normaal vinden. “Deze houding bestaat niet in een vacuüm, maar komt ergens vandaan.” Over haar ontdekkingen schreef ze het recent verschenen boek Waarom we van honden houden, varkens eten en koe dragen. “Ik besefte: dit is een ideologie. Iets groters dan één persoon.”

Die ideologie noemt ze carnisme. Aan de hand van een gedachte-experiment legt Joy uit wat dat betekent. “Stel je voor dat je een hap neemt van een sappige hamburger. En daarna vertelt de kok dat het geen rundvlees is, maar een golden retriever. Wat je eerst zag als eten, zie je nu waarschijnlijk als een dood dier. Wat je eerst lekker vond, wil je nu niet meer opeten. Je gedachten, gevoelens en gedrag zijn compleet veranderd. Maar aan het vlees is niets anders. Dat is carnisme: de onzichtbare overtuiging die ons overtuigt om bepaalde dieren te eten.”

Sommige culturen zien honden als eetbaar. Anderen voelen afschuw bij het eten van een golden retriever. Waarom?

“Daar zijn een hoop verklaringen voor: sommige historisch, sommige willekeurig. We leren om een klein deel van de diersoorten als eetbaar te zien. Alle andere soorten zijn uitgesloten. En dat verschilt van cultuur tot cultuur. Maar voor alle culturen geldt dat we onze eigen keuze rationeel vinden en die van een ander irrationeel. Dat we dieren eten rechtvaardigen, verklaar ik aan de hand van 3 N’s: Normaal, Natuurlijk en Noodzakelijk. Dat zijn precies de argumenten waarmee we ook andere gewelddadige, onderdanige ideologieën rechtvaardigen, zoals mannelijke dominantie en slavernij.

“Ons gedrag als het om vlees eten gaat, staat haaks op onze morele waarden, zoals compassie en rechtvaardigheid. Carnisme dwingt ons daartoe. Vlees eten is zo wijdverspreid, dat het door de gehele gemeenschap is geweven. Het vormt onze normen, waarden, gedrag en wetgeving. Als je wordt geboren in een systeem dat zo dominant is, is het onvermijdelijk om dat systeem te internaliseren. We bekijken de wereld door de lens van carnisme. Dat maakt het tot een onzichtbare ideologie.”

Inmiddels kennen een hoop mensen de beelden van de intensieve veehouderij wel, maar zijn nog steeds ‘carnist’. Hoe kan dat?

“Je ziet een filmpje op Facebook waar ze varkens op een nare manier slachten. Misschien denk je even: ‘Ik eet nooit meer varkens’. Vervolgens loop je de deur uit en vergeet je het weer. Carnisme houdt zichzelf in leven, het zorgt ervoor dat we de dieren die we eten abstraheren. De kip op ons bord is geen dood wezen meer voor ons, maar ‘iets’ dat we eten. Door onze verdedigingsmechanismen voelen we geen afschuw meer voor het eten van een dood dier.”

In uw boek schrijft u dat deskundigen, zoals artsen, leraren, politici, psychologen, dominees en ouders dit systeem in stand houden. Wat zou hun rol moeten zijn?

“Deze professionals hielden historisch gezien bijna alle vormen van onderdrukking in stand, maar dankzij hen kon dit ook veranderen. En dat moet nu weer gebeuren. Hoe? Door bewustzijn. Vertelde een docent, je ouders of de dominee dat melk slecht voor je is? Waarschijnlijk niet. Deskundigen promoten actief carnisme, simpelweg door het niet te erkennen. Bewustzijn van de heersende ideologie bevrijdt je om authentieke keuzes te maken. Als gedrag niet langer meer wordt gezien als noodzakelijk, wordt het een keuze en krijgt het een ethische dimensie.”

Melanie Joy Beeld
Melanie Joy

Moeten we allemaal vegan worden om deze ideologie te beëindigen?

“Vaak wordt gedacht dat je óf veganist bent en daarmee onderdeel van de oplossing, óf dat je vlees eet en daarmee onderdeel bent van het probleem. Maar dat zwart-wit denken helpt ons niet verder. Ik denk liever in termen van impact, in plaats van het aantal vegans. Eén veganist die een leven lang geen dieren eet, bespaart minder dieren dan een journalist met een bereik van honderdduizend mensen. Van die lezers worden er misschien een paar vegan en een paar activist.

“Voor individuen geldt dat zij bij elke maaltijd kunnen proberen om deze zo vegan mogelijk te maken. Maar we kunnen niet wachten tot mensen af zijn van hun dierlijke verslaving. De overheid moet ingrijpen. We mogen onze kat niet zomaar op de barbecue gooien en opdienen als avondeten. Dat zou zich moeten uitbreiden naar alle dieren: ook varkens, koeien, en kippen.”

Naast dierenwelzijn, speelt klimaatverandering ook vaker een rol in het minder eten van vlees. Wat vindt u daarvan?

“Het is geweldig dat er meer gesprekken zijn over klimaatverandering. Ook is het goed dat er meer kennis is over de leidende rol van intensieve veehouderij daarin. Maar de gesprekken over klimaatverandering gaan bijna nooit over dieren zelf. Er wordt gesproken in termen van landbouw, maar bijna nooit over de pijn van de individuele levens. We moeten uitspreken dat we carnisme niet alleen willen reduceren omdat we de gassen van broedhuizen willen verminderen. We moeten de pijn van individuele levens ook willen verminderen.”

Onlangs namen we in Nederland al afscheid van de plofkip. De leefomstandigheden lijken te verbeteren.

“Ik noem dit ‘compassievol carnisme’. Consumenten begonnen zich minder comfortabel te voelen bij het eten van vlees. En wat doen bedrijven? Zij bedenken een strategie: ‘We verminderen de pijn van het dier voordat je het eet’. Zo voelen consumenten zich weer beter bij het eten van dieren. Ik wil niet zeggen dat dit een verkeerde ontwikkeling is. Het laat zien dat mensen wakker worden. Maar dat is geen rationele oplossing.

“Vinden we het oké om een blije en gezonde golden retriever te slachten, alleen omdat we haar poten lekker vinden smaken? Nee. De carnistische industrieën laten ons geloven dat het humaan is om een vrolijke kip te slachten. Dat is het niet. Om onszelf in leven te houden, hoeven we niemand meer te vermoorden. Er zijn genoeg plantaardige alternatieven.

“Ik ben hoopvol voor de toekomst. Toen ik in de jaren negentig vegan werd, had ik nooit gedacht dat ik ooit in een wereld zou leven waarin we zo’n open gesprek zouden hebben over het eten van dieren. Taiwan, Nederland: overal op de wereld zie je de toename van plantaardig eten, ook op plekken waar je het niet verwacht.”

Melanie Joy is Amerikaans psycholoog, internationaal bekend spreker en bestsellerauteur. Ze won diverse awards, waaronder de Ahisma Award, die eerder uitgereikt werd aan Nelson Mandela en de Dalai Lama. Ook is ze oprichter van actiegroep Beyond Carnism en medeoprichter van ProVeg International. Haar boek Why we Love Dogs, Eat Pigs and Wear Cows verscheen eerder in zeventien talen en is sinds deze maand ook in het Nederlands verkrijgbaar.

Waarom we van honden houden, varkens eten en koe dragen - een introductie in carnisme
Melanie Joy
Noordboek, 248 blz., € 22,50

Lees ook: Waar moet je op letten als je veganist wilt worden?

Mensen kiezen voor een veganistische levensstijl vanwege de voordelen voor klimaat, dierenwelzijn en gezondheid. Maar hoe doe je dat eigenlijk en waar moet je beginnen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden