Een pro-abortusprotest in Seattle, in mei 2022.  Beeld AP
Een pro-abortusprotest in Seattle, in mei 2022.Beeld AP

Theologisch elftalAbortus

Waarom valt het debat over embryo’s steeds uiteen in een christelijk en seculier kamp?

Sjoerd Mulder

In het theologisch elftal legt Trouw een actuele vraag voor aan twee theologen uit een poule van elf. Vandaag: gaat het debat over embryo-onderzoek nog ergens over, of is het vooral een identiteitskwestie geworden?

Afgelopen maandag pleitten fractievoorzitters Sophie Hermans (VVD) en Jan Paternotte (D66) in deze krant voor soepeler regels rondom embryo-onderzoek. Ze willen ‘een stap vooruit zetten’ en benoemen dat alleen de van oudsher christelijke partijen hiertegen zijn. Ook in de Verenigde Staten zijn de christenen de meest uitgesproken tegenstanders van abortus.

Maar waarom is dat eigenlijk zo? Waarom valt juist het debat rondom het ongeboren leven steeds weer uiteen in twee kampen, met christenen tamelijk eensgezind aan de éne kant en niet-christenen tamelijk eensgezind aan de andere kant? Dat is met andere kwesties toch ook niet zo? Staren christenen zich onterecht blind op dit thema, of schuilt hierachter een daadwerkelijk fundamenteel verschil van inzicht?

Moederschoot

“Het frappante is dat in de Bijbel niet zoveel te vinden staat over abortus”, zegt Alain Verheij, theoloog en schrijver. “In de psalmen staat dat de mens door God in de moederschoot geweven is, bijvoorbeeld. Er zijn nog wel wat van dat soort teksten te vinden. Maar de vraag blijft: wanneer begint het leven. In dat licht is het dus verrassend dat christenen juist op dit punt zoveel eensgezindheid laten zien.”

Alain Verheij: ‘Het abortusdebat is voor een deel identiteitspolitiek geworden’. Beeld Jörgen Caris
Alain Verheij: ‘Het abortusdebat is voor een deel identiteitspolitiek geworden’.Beeld Jörgen Caris

“Ik kan deze kwestie dan ook niet loskoppelen van de Amerikaanse situatie, waar het abortusdebat enorm gepolariseerd en gepolitiseerd is. Daarmee is het voor een deel identiteitspolitiek geworden. Door tegen abortus te zijn, kun je laten zien dat je echt nog wel christelijke principes hebt. Dat zag je ook toen Gert-Jan Segers van de ChristenUnie met Rutte III in onderhandeling was. Hij stond open voor allerlei compromissen, wilde de coalitie zelfs steunen in een streng asielbeleid, maar er was één breekpunt: dat was de medische ethiek. Dat kon hij niet aan zijn achterban verkopen.”

Erik Borgman, hoogleraar publieke theologie aan Tilburg University, herkent dit wel. “Het is tegenwoordig vaak een identiteitskwestie. Dat was niet altijd zo: in het verleden was abortus lang niet altijd zo’n heet hangijzer in de christelijke kring. Maar ook andersom: tot in de jaren zeventig was er juist vanuit de seculiere hoek vaak verzet tegen abortus. Dat was gericht tegen het recht van armen op voortplanting.

Erik Borgman: ‘Christenen kunnen de vraag nog eens stellen naar het ideaal van maakbaarheid’. Beeld Jörgen Caris
Erik Borgman: ‘Christenen kunnen de vraag nog eens stellen naar het ideaal van maakbaarheid’.Beeld Jörgen Caris

“Ondertussen is het erg gepolariseerd, en dat maakt dat het debat bijna niet meer inhoudelijk gevoerd kan worden. Dat stoorde me ook in het interview met de beide fractievoorzitters. Ze klagen over ‘stilstand’ en willen ‘stappen maken’. Daar klinkt in door dat het nu maar eens afgelopen moet zijn met dat getreuzel. Waarom deze stappen en waarbij helpen die ons dan? Dat zeggen ze niet.”

De maakbaarheid van het leven

Verheij: “Ook vanuit D66 en de VVD is dit wat dat betreft deel van hun identiteit. Er is op geen enkele manier maatschappelijke urgentie bij dit thema, maar het is gemakkelijk scoren bij hun eigen seculiere en progressieve achterban die toch al weinig op heeft met de christelijke traditie. Dan kunnen ze toch even een politiek succesje leveren. Ze framen het ook in termen van technische vooruitgang: ‘we lopen als Nederland achter op de rest’ en ‘dit had al lang moeten veranderen’.

“Wat mij betreft ga je dan voorbij aan de morele bezinning. In die zin ben ik erg blij dat christenen zich in dit debat mengen, want die kunnen de vraag nog eens stellen naar het ideaal van maakbaarheid. Moeten wij ons leven altijd maar zelf vormgeven? In hoeverre kunnen we knutselen aan wie we zelf zijn?”

Borgman: “In de publieke discussie wordt vanuit seculiere kant steeds sterker ontkend dat er überhaupt een grens is aan wat mensen mogen doen. Doen wat wij willen is dan de hoogste waarde. Ik zou willen vragen: kan dat wel? Kun je daar wel een beschaving op baseren? Vereist dat geen respect voor iets anders?

“Omdat kerken zich hebben ingegraven op de bescherming van het ongeboren leven in alle omstandigheden, staan de posities vast en ontstaat er geen inhoudelijk gesprek. We krijgen de belangrijke vragen nauwelijks meer op tafel. Daarin houden beide partijen elkaar gevangen. Terwijl, als je met mensen individueel praat, blijkt er wel begrip mogelijk te zijn.”

Politiek opportunisme

Verheij: “Ik merk dat ik me door die polarisatie ook wat stil houd als er over dit onderwerp wordt gesproken. Misschien komt dat wel door de felheid waarmee dit onderwerp in mijn tienertijd was omgeven. Maar ik weet ook vaak niet goed wat ik er nu eigenlijk zelf van denk.

“Over het algemeen heb ik de indruk dat de abortuswet in Nederland tamelijk genuanceerd werkt en uitpakt, en ik word er ongemakkelijk van als er linksom of rechtsom aan gemorreld wordt. Want eigenlijk denk ik niet dat de huidige lichting politici dit gesprek zorgvuldig kan voeren, zonder politiek opportunisme.”

Borgman: “Dat ongemak herken ik. Ik ben ook ongelukkig met de framing van het gesprek. Maar ik vind het belangrijk dat we moeilijke gesprekken niet vermijden. Dus dan wijs ik toch maar weer eens op de christelijke overtuiging dat het menselijk leven in alle stadia waarde heeft, en dat het idee dat een mens maar beter niet kan bestaan daarom problematisch is.

“Zelf wil ik rond abortus en euthanasie uiterste voorzichtigheid betrachten. Vergelijkbaar met de theorie van de rechtvaardige oorlog: kwaad kan onvermijdelijk zijn, maar het blijft kwaad. En ik ben oprecht benieuwd hoe een gesprekspartner daar tegenaan kijkt.

“We hoeven het in zo’n gesprek niet per se eens te worden. Maar het is belangrijk om zo’n gesprek te voeren vanuit het besef dat de ander iets van fundamenteel belang inbrengt, en dat het de moeite waard is om daarnaar te luisteren. Als we het gesprek niet inhoudelijk voeren, komen we nooit voorbij de polarisatie. Dat bevordert het respect voor het leven niet.”

In het Theologisch Elftal reflecteren twee godgeleerden uit een poule van elf op de actualiteit. Lees hier eerdere afleveringen terug

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden