‘Arbeid is iets goeds, iets spiritueels zelfs, dat net zoveel bij de aanbidding van God hoort als naar de moskee gaan of gewoon bidden.’  Beeld REUTERS
‘Arbeid is iets goeds, iets spiritueels zelfs, dat net zoveel bij de aanbidding van God hoort als naar de moskee gaan of gewoon bidden.’Beeld REUTERS

Theologisch ElftalWerk en rust

Waarom toch hebben wij zo’n sterke neiging om te hard te werken?

Waarom werken mensen eigenlijk zo hard? En wat is de waarde van rust? Het theologisch elftal zoekt naar antwoorden in de theologie.

Het boek De kracht van rust van Mirjam van der Vegt is uitgeroepen tot beste spirituele boek van 2021. In dit boek gaat Van der Vegt in op ‘werkisme’, de stress die wij collectief voelen om hard te werken, en geeft ze handreikingen om anders met werk om te gaan. Ze is zeker niet de eerste, en ze zal ook niet de laatste zijn om te pleiten voor een andere omgang met rust en werk. Maar waarom toch hebben wij zo’n sterke neiging om te hard te werken? Wat kan de theologie ons zeggen over de waarde van werk of rust? Is de mens wel gemaakt om te werken, of is rust ons uiteindelijke doel?

Bas van der Graaf, predikant en en inhoudelijk leider van zingevingsplatform Holy Hub in Amsterdam: “We zeggen vaak dat Nederland een calvinistische volksaard heeft. En dan bedoelen we vooral dat we hard werken belangrijk vinden. Nu zie ik mezelf als een calvinistische predikant, dus ik voel me wel aangesproken om hier op in te gaan. Het calvinisme heeft ook echt een sterke werk-ethiek. Tegelijkertijd zitten er twee correcties in, die ik graag wil noemen. Calvijn had een zegel met daarop een hand waarin een vuur brandde. Dat was in feite zijn motto: het heilige vuur dat brandt in alles wat we doen. Alles wat we doen, is dienst aan God – of zou dat moeten zijn. Calvijn bedoelde dat heel radicaal. Als mens mocht je opbranden aan de dienst voor God. Maar hij gaf daar ook een richting mee aan: werk is niet zomaar werk, maar moet ten dienste staan aan God. Het calvinisme heeft geen hoge verwachtingen van wat de mens met zijn werk kan bereiken, en staat ver af van moderne maakbaarheidsidealen. Maar werk is belangrijk omdat het op God gericht is. Tegelijkertijd zat er in het calvinisme nog een andere kant, en dat was de sabbatsrust. Er was daardoor een heel sterke nadruk op het belang van rust. De zondag werd een apart gezette dag waarop we konden uitrusten. En die rust was onmiddellijk óók verbonden met God. Dat gaf een tegenwicht tegen dat heilige vuur van het werken. Wij hebben nog steeds een calvinistische volksaard, maar zijn wel geseculariseerd. Die twee correcties zijn we dus kwijt, en wat van dat calvinisme nog doorgalmt is alleen dat vurige werken.”

Mohamed Ajouaou, docent islamitische theologie aan de Vrije Universiteit te Amsterdam: “Misschien is de duiding van arbeid in de islam wel wat te vergelijken met het calvinisme. Een bekende uitspraak is dat amal een vorm van ibada is: werk is een vorm van aanbidding. Arbeid is dus iets goeds, iets spiritueels zelfs, dat net zoveel bij aanbidding van God hoort als naar de moskee gaan of gewoon bidden. Arbeid is ook een consequentie van onze vrijheid. In de hof van Eden werd er voor Adam en Eva gezorgd, ze hoefden niet te werken. Toen ze uit het paradijs verdreven werden, moesten ze zelf verantwoordelijk worden voor hun leven. Vanaf toen was de mens vrij, en daar hoort bij dat je in je eigen levensonderhoud voorziet. Arbeid is in de islam daarmee echt iets positiefs. Het is in de basis goed om productief te zijn. Om in je eigen levensonderhoud en dat van je gezin te voorzien, en ook, als je daar de ruimte voor hebt, om nog meer te werken dan strikt nodig. De islam oordeelt dan weer niet positief over mensen die niet werken maar dat wel kunnen. Een harde werker vindt volgens de islam meer waardering bij God dan een kluizenaar die de hele dag bidt.”

null Beeld

Van der Graaf: “Dat werk een vorm van aanbidding is, kan ik Mohamed Ajouaou zo nazeggen. Maar ik zou daar wel aan willen toevoegen dat dit heel nauw luistert. Dat woord ‘aanbidding’ is namelijk heel listig: wie of wat aanbidt je precies. Soms denk je dat je God aanbidt, maar aanbid je zonder het te weten een afgod. Ik heb zelf een burn-­out achter de rug. Dat is geen gemakkelijke periode geweest, en het is ook een heel uitzoekwerk om erachter te komen hoe het zover kon komen. In de periode van rust die ik noodgedwongen moest nemen, ontdekte ik dat ik graag een klassieke calvinist ben. Ik weet met mijn hoofd heel goed dat mijn werk bedoeld is om God mee te eren. En dat lijkt ook gemakkelijk: ik ben per slot van rekening predikant en theoloog! Toch moest ik constateren, toen ik eenmaal omgevallen was, dat mijn hart verschoven was. Dat ik dacht iets voor God te doen, maar dat ik er mijn eigen zekerheid in probeerde te vinden. Ik wilde iets neerzetten met mijn werk, ik wilde succesvol zijn. En zoals het gaat, als je God niet meer dient maar jezelf: ik kon niet genadig zijn voor mezelf, en ik werd mijn eigen slavendrijver. Precies wat Mirjam van der Vegt ook zegt. In plaats van God te aanbidden met mijn werk, werd mijn werklust mijn afgod.”

Ajouaou: “Het heeft natuurlijk ook alles te maken met balans. Volgens de profeet Mohammed moeten vier factoren in ons leven de juiste aandacht krijgen. Dat zijn: voldoende aandacht voor jezelf, voldoende aandacht voor God, voldoende aandacht voor gasten en voldoende aandacht voor je familie en je gezin. Voor mij betekent dit dat ik op tijd rust moet nemen en bijvoorbeeld voldoende moet slapen. Maar ik moet ook tijd nemen voor God, voor de spirituele kanten van het leven. Voor gasten, dat betekent: voor sociale contacten, buren, kennissen. En voor mijn gezin. Als je werkt, en je verliest deze vier factoren niet uit het oog, dan heb je je leven in balans. Dan kun je eventueel meer werken om extra te verdienen, om nog productiever te worden. Daar is dan ook niets mis mee. Maar de basis moet goed zijn. Als we dus over burn-outs spreken of over werkisme, dan leert dit mij: arbeid op zich is goed. Er is helemaal niets mis met werken, zelfs niet met heel hard werken. Arbeid hoort bij de mens. Een burn-out wordt dan ook niet veroorzaakt door werk als zodanig, maar door een gebrek aan balans. Als je niet meer weet waarom je werkt, of je ziet de spirituele waarde van het werk niet meer, dán brandt je op. Dan wordt arbeid een doel op zichzelf, en geen middel meer om een vreugdevol en verantwoordelijk leven te leiden.”

In het Theologisch Elftal reflecteren twee godgeleerden op de actualiteit.

Lees ook:

‘We zijn zelf onze grootste slavendrijvers’

Mirjam van der Vegt heeft met ‘De kracht van rust’ de prijs gekregen voor het beste spirituele boek van 2021. Ze keert zich tegen te veel werken, maar rusten moet ook weer geen dogma worden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden