FilosofischElftal

Waarom straffen we eigenlijk? En wat is het nut ervan?

De kamer van een longstaybewoner in tbs-inrichting Veldzicht.Beeld Rob Huibers

Het filosofisch elftal buigt zich deze week over straf. Eerst gingen we in het strafrecht uit van een moreel individu, nu van een wezen dat gereguleerd moet worden, zegt Ivana Ivkovic. Dat idee kan gevaarlijk zijn, zegt Gert-Jan van der Heiden.

Er is meer perspectief voor tbs’ers in de ‘longstay’, meldde Trouw deze week. Deze afdeling staat bekend als een soort verkapt levenslang voor tbs’ers; de focus ligt niet op behandeling of terugkeer in de samenleving, maar op stabilisatie van de problemen en kwaliteit van leven. Maar de laatste jaren komen meer ‘longstay tbs’ers’ toch terecht in een minder beveiligde wooninstelling.

Tbs is een maatregel uit het strafrecht die vanwege vrijheidsberoving elementen van straf in zich draagt. De afgelopen jaren is er meer aandacht gekomen voor de toekomst van tbs’ers die al lang in het systeem zitten. Strafrechtadvocaat Inez Weski liet zich onlangs in ‘Zomergasten’ kritisch uit over de staat van straffen in Nederland. Ze stelde dat er te veel gestraft wordt op basis van sentiment – ‘Laat ze maar lekker lang zitten’ – in plaats van op basis van rechtvaardigheid. Het bericht over de longstay laat zien dat er in de praktijk kennelijk ook andere tendensen zijn in het zoeken naar de balans tussen oog hebben voor de dader en het slachtoffer.

Het filosofisch elftal buigt zich over de beoogde werking van straf: waarom straffen we eigenlijk? En wat is het nut ervan?

“Interessant is hoe onze visie op straf continu verandert”, zegt politiek filosoof Ivana Ivkovic. “Michel Foucault beschrijft die verschuivingen in zijn oeuvre. In de Middeleeuwen stond straf gelijk aan fysiek lijden. Later kwam het idee op van de strenge gevangenis. Door middel van strikte disciplinering zouden mensen die abnormaal handelden weer ‘genormaliseerd’ kunnen worden. Zo was men in de jaren zeventig ook erg gericht op de psychologie van de dader: wat is er met iemand gebeurd waardoor iemand zo handelt? Nu is er juist meer aandacht voor de verhalen van slachtoffers, onze veiligheid en ons gevoel van veiligheid. Daarbij is juist regulatie belangrijk: geen strenge gevangenis, maar een zone waarin je gaat passen, meten en enorme hoeveelheden data gaat verzamelen.”

Ivana Ivkovic

“Filosoof Immanuel Kant zei dat we straffen vanuit vergelding”, reageert Gert-Jan van der Heiden, hoogleraar metafysica aan de Radboud Universiteit. “Als iemand de gerechtigheid aantast, luidt dan het idee, verdient hij straf vanwege die aantasting. Een moordenaar erkent bijvoorbeeld niet de waarde van een menselijk leven en moet daarvoor boeten. Maar je kunt ook anders naar straf kijken. Bijvoorbeeld als manier om mensen angst aan te jagen. Een straf heeft in dat geval meer de status van preventie. Tegelijkertijd kan de straf dan ook een spektakel worden; denk bijvoorbeeld aan hoe mensen in de Middeleeuwen op het dorpsplein werden opgehangen. Friedrich Nietzsche schrijft over de dubbelzinnigheid van zo’n spektakel: het is zeer wreed, maar mensen beleven er ook plezier aan. Straf is dan een ultieme manier om wraakzucht te botvieren. Bij de opvatting ‘laat alle criminelen maar de rest van hun leven achter slot en grendel zitten’ is ook sprake van dit idee; vergelding neemt dan de vorm aan van wraakzucht in plaats van dat het enkel de prijs is die de misdadiger moet betalen voor wat hij heeft gedaan.”

Ivkovic: “Tegenwoordig gaat het bij straf vaak om preventie, maar op een andere manier dan bij Nietzsche. Vroeger gingen we in het recht uit van een individu met een vrije wil en een moreel besef. Op basis daarvan werd nagedacht over een gepaste straf. Die moest ervoor zorgen dat iemand niet nogmaals de wet zou overtreden.

“Maar de laatste paar decennia komt steeds meer de zogenoemde naturalistische opvatting van het individu op, stelt filosoof en psychiater Antoine Mooij. Bij die opvatting worden vraagtekens gezet bij het idee dat een dader vrij, autonoom en toerekeningsvatbaar is. Er wordt daarbij geput uit inzichten uit de neurowetenschappen: welke disbalansen in de hersenen zorgen ervoor dat mensen crimineel gedrag vertonen? Welke elementen daarvan zijn genetisch? Hoe kunnen we dat oplossen?

“Wij zijn ons brein, is het achterliggende idee. De oude manier van straffen heeft dan geen zin. De dader is immers niet langer iemand die een innerlijke transformatie moet doormaken en berouw moet tonen. De dader is een natuurlijk wezen met bepaalde gedragspatronen dat je moet reguleren. Dat kan door medicalisering en het monitoren van gedrag, zoals bij tbs. Berouw is dan hooguit een signaal dat het risico verminderd is; het gaat meer om risicomanagement dan om straffen. Mooij zegt: hiermee is het idee van een moreel verantwoordelijke persoon, waarop ons rechtsstelsel gebaseerd is, onder druk komen te staan.”

Gert-Jan van der HeidenBeeld Koen Verheijden

Van der Heiden: “Mensen die psychische hulp nodig hebben, moeten dat uiteraard krijgen. Maar het idee dat wij enkel ons brein zijn, kan ook gevaarlijk zijn. Er is dan inderdaad geen plek voor zaken als berouw, die de subjectiviteit van de mens veronderstellen. Bovendien geeft berouw van de dader het slachtoffer de optie om te kunnen vergeven. Dat moeten we niet vergeten ten bate van het streven naar veiligheid. Filosofisch gezien is deze moderne manier van straffen utilistisch: het gaat om het goede maximaliseren en het kwade minimaliseren. Ingrijpen is dan belangrijker dan straffen, en meten speelt een belangrijke rol bij het weten. Lastig is dat ‘zachte’ waarden als berouw en innerlijke transformatie moeilijker te meten zijn dan ‘harde’ waarden als het streven naar veiligheid en controle door medicalisering. Terwijl de praktijk van berouw en vergeven cruciaal is voor de sociale dimensie van het menselijk bestaan.

“Daarnaast moeten we oppassen dat we gevoelens niet te snel wegzetten als emotionele onzin. Ja, we moeten sentiment in het recht inperken. Maar sentiment kan ook voortkomen uit het feit dat er een objectieve waarde is overschreden. Als jouw kind vermoord wordt, is de moordenaar doodwensen een subjectief, wraakzuchtig sentiment. Toch komt dit subjectieve gevoel voort uit een objectieve overschrijding, namelijk: je doodt geen mensen.”

In het Filosofisch Elftal legt Trouw een actuele vraag voor aan twee filosofen uit een poule van elf.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden