null Beeld

BoekrecensieFilosofie

Waarom onze vrijheid negatieve vrijheid is

Vrijheid
Een woelige geschiedenis
Annelien De Dijn
Alfabet; 464 blz. € 29,99
★★★★

De auteur

De Vlaamse Annelien De Dijn promoveerde als historicus in Leuven. Ze werkte daarna in de Verenigde Staten. Sinds 2018 is ze als hoogleraar moderne politieke geschiedenis verbonden aan de Universiteit Utrecht. De Dijn is gespecialiseerd in de achttiende eeuw. Eerder schreef ze French Political Thought en Liberty in a Levelled Society. Ook Vrijheid verscheen afgelopen zomer eerst in het Engels (Freedom. An Unruly History). Dat is in academia niet ongebruikelijk, maar dit boek is in eerste instantie bedoeld voor de Amerikaanse markt. Daar is het omarmd, De Dijn won er de PROSE Award voor Filosofie mee.

Het thema

Vrijheid is in de afgelopen eeuwen voorzichtig gezegd niet onbesproken gebleven. Maar misschien wel daardoor is het ondergesneeuwd – we weten toch al lang wat vrijheid is? De Dijn neemt de tijd om die vraag met ‘nee’ te beantwoorden. Ten eerste besteedde ze tien jaar aan het schrijven van haar studie. Ten tweede laat ze haar adem gaan over 2500 jaar (Westerse) geschiedenis, te beginnen bij de Grieken die het begrip vrijheid een politieke lading gaven. Die heeft het nog steeds. In de lettercodes van de Nederlandse politieke partijen neemt de V een prominente plaats in. Ook de D komt geregeld voor. Vrijheid en democratie zijn de hoofdingrediënten van De Dijns boek. Dat weegt meer dan een pond, maar blinkt uit door het gebruik van een simpel concept. Een dubbelconcept eigenlijk, dat we ook bij Isaiah Berlin aantreffen in diens essay Twee concepten van vrijheid (1958).

De Dijn: “Hij verdedigde het kernidee dat alleen vrijheid in de zin van niet-inmenging [door de staat] de moeite waard was; hij noemde dat ‘negatieve’ vrijheid. De andere, meer ‘positieve’ definitie van het concept was een vertroebeling of een leugen.”

‘Negatief’ betekent voor Berlin dus niet ‘afkeurenswaardig’. Voor De Dijn ligt dat anders, al houdt ze dat bijna vierhonderd pagina’s lang verborgen. Het schemert door de hier en daar ironische stijl door het papier heen, in het nawoord legt De Dijn haar kaarten op tafel. “In vrijwel elk Amerikaans politiek kamp heeft het idee dat we vrijheid gelijk moeten stellen aan persoonlijke zekerheid en individuele rechten de overhand. Maar misschien is het goed om onszelf eraan te herinneren dat het verhaal van de vrijheid ook een andere kant heeft. Eeuwenlang hebben mensen vrijheid immers als een aantrekkelijk ideaal beschouwd omdat ze opriep tot meer controle van het volk op het bestuur en tot de toepassing van staatsmacht om het collectieve welzijn te vergroten.”

cover annelien Beeld x
cover annelienBeeld x

Vrijheid in coronatijd

Niet alleen de Amerikaanse politiek, maar ook het Nederlandse coronadiscours maakt De Dijns boek relevant. De roep om het opheffen van maatregelen gaat vaak gepaard met de verzuchting ‘dat we onze vrijheid dan terugkrijgen’. Over de vraag wanneer dat verstandig is, lopen de meningen uiteen, maar voor- en tegenstanders hebben dat moderne Berlin-achtige idee van vrijheid tot het hunne gemaakt.

De Dijn traceert de komst van dat negatieve vrijheidsideaal. De hang naar onafhankelijkheid had een positief ideaal als brandstof. Het waren contrarevolutionairen, gesteld op het woord vrijheid, die er een negatieve inhoud aan gaven. Die moderne vrijheidsgedachte stond haaks op het idee dat democratie vrijheid bevordert. Het werd een succesverhaal, in de 19de eeuw verdrong de conservatieve definitie de oude, democratische met haar oorsprong in de Oudheid. Vrijheid werd iets rechts; dat de VVD de V en de D in haar naam voert, zegt genoeg: dat zijn voor de liberalen zeer uiteenlopende begrippen.

Redenen om het boek niet te lezen

Door het grote aantal denkers dat langskomt, raak je als lezer soms de draad kwijt. Wie zei wat ook alweer? In de eerste hoofdstukken heeft ze meer oog voor smeuïge details dan in de latere, waardoor de nodige rustpunten gaandeweg plaatsmaken voor méér informatie.

Redenen om het boek wel te lezen

Met haar toegankelijke stijl gidst De Dijn ons erudiet door een lange historie, met de strakke regie van iemand die weet hoe je een plot ontwikkelt. Het is jammer dat ze haar goed vertaalde boek in het Engels schreef, want daardoor maakt ze geen kans op de Socratesbeker.

Lees ook:

Dit zijn de beste filosofieboeken van 2020

Wat zijn de twintig beste filosofieboeken van het afgelopen jaar? De Socratesbeker wordt ieder jaar uitgereikt aan de auteur van het meest urgente, oorspronkelijke en prikkelende Nederlandstalige filosofieboek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden