Een dienst in de Westerkerk in Veenendaal, een orthodoxe kerk van de gereformeerde bond. Beeld Maarten Hartman

Theologisch ElftalBlack Lives Matter

Waarom mengen de kerken zich niet veel meer in het gesprek over racisme?

In het opgelaaide debat over racisme in de samenleving laten de kerken weinig van zich horen. Hoe komt dat? En welke rol speelt racisme in de kerken zelf?

In de hoogtijdagen van de Amerikaanse burgerrechtenbeweging in de jaren zestig speelde religie een grote rol. Het was niet toevallig dat Martin Luther King dominee was, en zijn ideaal van een harmonieuze samenleving was gebouwd op bijbelse noties over Gods Rijk.

In de huidige Black Lives Matter-beweging neemt het christelijk geloof geen centrale plaats meer in. Wereldwijd, maar ook hier in Nederland roeren de grote Nederlandse kerken zich weinig in het debat. Ondertussen zijn de kerkgemeenschappen wel gesegregeerd langs lijnen van kleur en afkomst. Dat roept de vraag op: waarom mengen de kerken zich niet veel meer in het gesprek over racisme? Is er in de kerken verlegenheid om over dit thema te praten? En wat zou de rol van de kerk of de theologie hier eigenlijk moeten zijn?

Kerk staat niet meer in het centrum van de samenleving

Volgens Wim van Vlastuin, hoogleraar theologie en spiritualiteit van het gereformeerd protestantisme aan de Vrije Universiteit te Amsterdam, moeten we niet onderschatten hoe de rol van de kerk de afgelopen eeuw veranderd is. “In de tijd van Martin Luther King stond de kerk nog in het centrum van de samenleving. Als de kerken nu het hoogste woord zouden voeren, zouden ze zich alleen maar ongeloofwaardig maken. En misschien past het wel bij de aard van de kerk om een beetje bescheiden te zijn. De kerk hoeft wat mij betreft niet gelijk op alle actualiteit in te springen. Daarmee bedoel ik niet dat racisme geen zaak voor de kerk meer is nu ze uit het centrum van de samenleving is geraakt. Maar als de kerk zich nu pas tegen racisme verzet, is ze veel te laat. De kerk moet zich altijd verantwoordelijk weten als er structureel dingen in de samenleving scheef zijn.”

Samuel Lee, Theoloog des Vaderlands en directeur en docent van Center for Theology of Migration aan de Vrije Universiteit: “Ik weet niet of je kunt zeggen dat de kerken hierover zwijgen. De vraag is wel: wie zie je als vertegenwoordiger van de kerk? Het gaat uiteindelijk niet om de kerk, maar om de leiders en gelovigen binnen de kerk. Die kunnen kiezen voor vrede, verzoening en gerechtigheid of ze kunnen ervoor kiezen om te zwijgen bij onrecht en vooroordelen. En ik ken toch veel mensen die deze beweging een warm hart toedragen. Ik heb zelf heel veel sympathie voor de Black Lives Matter-beweging, en schrijf er al een aantal jaar over. Maar ik ben ook een beetje voorzichtig: voor je het weet, kan een mooie geweldloze protestbeweging ontsporen. Dus ook ik stond niet gelijk te springen om mee te doen, toen ik de eerste dagen zag hoe in Amerika geplunderd werd. Toch ben ik vorige week mee gaan demonstreren in Amsterdam-Zuidoost.”

Bijbelse noties dat alle mensen gelijk zijn

Van Vlastuin: “In feite is verzet tegen discriminatie essentieel in het christendom. Het christelijke geloof heeft altijd een diepe intuïtie gehad dat alle mensen gelijk zijn. Vanaf de Middeleeuwen is er theologische kritiek op de slavernij, en mensen als John Wesley en William Wilberforce waren juist vanwege evangelische noties tegen de transatlantische slavenhandel. Steeds ging de argumentatie terug op diep bijbelse noties dat alle mensen gelijk zijn: ‘In Christus is man noch vrouw, jood noch Griek’, en in het Oude Testament al staat aandacht voor zwakken in de samenleving centraal. De bijbelse boodschap zelf geeft dus een gevoeligheid voor maatschappelijke ongelijkheid.”

Lee: “Theologisch kun je inderdaad kort zijn over racisme: dat is zondig. We zijn allemaal naar Gods beeld geschapen, dus racisme kun je eenvoudigweg niet goed praten. Tegelijkertijd moeten we niet negeren dat racisme in de kerk wel bestaat. Ik ken een verhaal van een jaar of tien geleden , overigens elders in Europa, waar een zwarte gemeenschap een kerk huurde. Steeds als hun viering klaar was, werden de stoelen door de blanke kerk-eigenaars grondig gedesinfecteerd, vooral de stoelen. Dit deden ze niet bij hun eigen leden. En toen ik zelf eens ergens vroeg of ik een kerkgebouw kon huren in Amsterdam, kreeg ik de opmerking: kom je hier een moskee bouwen? Ik heb er een grapje van gemaakt en uitgelegd dat ik dominee ben, al heb ik een mediterraan uiterlijk. Maar vooroordelen bestaan.”

Culturele verschillen

Van Vlastuin: “Misschien ben ik wel te optimistisch, maar ik denk niet dat er in de kerk in Nederland veel gediscrimineerd wordt. Ik woon in Wezep, en daar wonen weinig zwarte mensen. Dus het is dan ook niet vreemd als zwarte kerkgangers een uitzondering zijn. Er zijn natuurlijk ook culturele verschillen: onze diensten zijn rationeel en weinig affectief. Een zwarte gelovige zal zich daardoor wellicht minder thuis voelen in onze gemeente, maar andersom zal dat ook gelden. Dat is geen discriminatie, maar dat zijn gewoon sociologische en geografische aanleidingen die ervoor zorgen dat onze kerk overwegend blank is. Kom je in een internationale gemeente, bijvoorbeeld in Utrecht, dan zitten daar wit en zwart wel door elkaar.”

Lee: “Toch denk ik dat we geen genoegen moeten nemen met de bestaande patronen. Ik ben voorganger van een overwegend zwarte gemeenschap. En ik ken ze: Afrikanen die niet naar Amstelveen durven te gaan. Ze gaan de Bijlmer alleen voor hun werk uit, want ze voelen zich elders ongemakkelijk en moeten steeds hun identiteitspapieren laten zien. Ik zou tegen blanke predikanten willen zeggen: kom hierheen, kom kijken en word vrienden met deze mensen. Dat zeg ik overigens tegen alle gelovigen. Probeer elkaar te leren kennen en leg je niet neer bij bestaande grenzen. Praat met elkaar, en bespreek ook de pijn. Zeg dat het je pijn doet als je je gediscrimineerd voelt, vertel je verhaal. En andersom: zeg als het je pijn doet om steeds de schuld te krijgen van een kolonisatiegeschiedenis waar je geen aandeel in hebt gehad. Maar praat met elkaar. Wij, en vooral religieuze leiders, moeten dit probleem echt in de ogen kijken. Want anders laten we het gebeuren dat discriminatie en polarisatie heel veel kapotmaken.”

In het Theologisch Elftal reflecteren twee godgeleerden op de actualiteit.

Lees ook:

Anglicaanse kerk biedt excuses aan voor racisme

De anglicaanse kerk is “nog altijd structureel racistisch”, zei Justin Welby, de aartsbisschop van Canterbury, afgelopen februari. De kerk bood daarom haar excuses aan. Ook komt er een onderzoek dat het racisme in kaart moet brengen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden