Maurice Blanchot

InterviewGeschiedenis

Waarom je het werk van foute denkers wél moet lezen

Maurice BlanchotBeeld Wikimedia commons

Is er iets te leren van denkers die aan de verkeerde kant van de geschiedenis stonden? Historicus Arnold Heumakers pleit ervoor ze met ‘kritische empathie’ te benaderen. Dat biedt ons zicht op onze eigen blinde vlekken.

Historicus Arnold Heumakers (1950) was als student al gefascineerd door foute denkers. Tijdens een werkgroep raakte hij geïntrigeerd door de Conservatieve Revolutie, een groep Duitse rechtse intellectuelen die zich tegen het liberalisme verzette. “Ik vond het spannend dat het zo’n totaal ander geluid was dan wat ik doorgaans hoorde”, zegt hij.

Later verdiepte hij zich als journalist en essayist in Carl Schmitt, Oswald Spengler, Martin Heidegger en andere denkers en schrijvers van extreem-rechtse, al dan niet fascistische signatuur. Veel van de kennis die hij opdeed, komt samen in zijn onlangs verschenen boek ‘Langs de afgrond’, over ‘het nut van foute denkers’: denkers wier ideeën wij gevaarlijk vinden. Heumakers: “Mensen willen vaak niks met foute denkers te maken hebben. Zonde, want we kunnen genoeg van ze opsteken.”

Wat kunnen we dan leren van foute denkers?

“Als je je verdiept in foute denkers, krijg je een realistischer wereldbeeld. Het motto van mijn boek is een citaat van Ernst Jünger: ‘Je leeft niet alleen van de daden van de vaders, maar ook van hun wandaden’. Die wandaden zitten net zo goed in onze cultuur. Als je wilt weten hoe we in elkaar zitten als beschaving, en daarmee ook als individuen, moet je ook die in de ogen kijken.

“Dat zie ik vrij weinig gebeuren; we veroordelen ze alleen. Bij foute denkers roepen we al snel: Oh nee, wat een boeven, weg ermee! Hun standbeelden willen we zo snel mogelijk omvertrekken, hun werken niet lezen. Maar het is zinloos om ideeën te mijden omdat ze gevaarlijk zijn, want daarmee verdwijnt het gevaar nog niet.”

Carl Schmitt.Beeld Wikimedia commons

Toch is het niet zo dat we niks weten over foute denkers. Alleen al over de nazi’s zijn boekenkasten vol geschreven.

“Dat is zo, maar in veel boeken over foute denkers zit een soort rituele veroordeling. Als je bij voorbaat zo’n morele rand om je werk heen legt, metsel je je als schrijver in: je wilt je niet werkelijk met deze denker inlaten. Ik heb in mijn boek een afwijkende aanpak beproefd, die voor sommigen ongetwijfeld controversieel is. Ik heb niet gekozen voor moralisme, evenmin voor antiquarische boekhouderij, maar voor kritische empathie.”

Wat houdt kritische empathie in?

“Een serieuze poging om het foute denken van binnenuit te begrijpen. Let wel, die poging hoeft niet tot instemming te leiden, vandaar dat ze kritisch is. Het gaat om een oprechte interesse voor de dingen die in eerste instantie afkeer en vreemdheid opwekken.

“Neem Jünger. Hij verheerlijkt de oorlog en beschrijft in geuren en kleuren de lijken op het slagveld. Als je dan direct roept: O wat verschrikkelijk, hoe durft hij!, dan sta je niet meer open voor wat hij te zeggen heeft. Ik snap het als je oorlog veroordeelt, maar het is een feit dat er altijd oorlog is geweest, merkwaardig genoeg kunnen we er niet mee ophouden. Daarmee is het een onderdeel van wie wij zijn. En dan is het ook interessant om eens te kijken waar iemand die de strijd bejubelt mee aan komt zetten, waar die aantrekkingskracht voor hem in zit.”

Dat kan toch ook met kritische duiding erbij? Is dat niet van groot belang, zeker bij gevaarlijke
ideeën die al veel mensenlevens gekost hebben?

“Het hele onderscheid tussen deugen en niet-deugen heeft iets simplistisch. Het is heel geschikt, zelfs onmisbaar om over heden en verleden te moraliseren. Maar om een van beide te begrijpen schiet het hopeloos tekort. Vooral het verleden, met zijn andere mores en mentaliteit, wordt dan verpletterd onder het contemporaine morele gelijk.

“Ik heb ervoor gekozen een zo beschouwelijk mogelijke houding aan te nemen. Ik ben niet uit op mijn gelijk, maar op de waarheid, op hoe de wereld in elkaar zit. Dat botst een beetje met de natuurlijke houding van ons mensen. We zien de wereld graag zoals we willen dat die is. Het nadeel van dit wensdenken is: zo ziet de wereld er simpelweg niet uit, je krijgt er maar een beperkte kijk op. Als je de wereld aanpast aan hoe jíj denkt, hou je jezelf voor de gek.”

Heeft u daar een voorbeeld van?

“De meeste foute denkers zijn heel nationalistisch, met allerlei etnische en raciale componenten daarin. Je kunt zeggen dat de houding die daartegenover staat het kosmopolitisme is, het wereldburgerschap. Van daaruit wordt het nationalisme veroordeeld.

“In de democratische grondwet is kosmopolitisme vastgelegd, in de vorm van mensenrechten. Maar als je echt denkt dat de wereld kosmopolitisch is, dan ontgaat je dat in werkelijkheid de uitvinding van de natiestaat een van de meest succesvolle politieke uitvindingen van de laatste paar eeuwen is geweest. Een natie is grotendeels een verzinsel, maar door middel van volksliederen, geschiedverhalen en standbeelden is dat verzinsel onderdeel van onze mentaliteit geworden; we beschouwen ons allereerst als bewoners van een bepaald land.

“Vanuit je eigen ideaalbeeld kun je dan wel kosmopolitisme prediken, en zeggen dat we bovenal wereldbewoners zijn in plaats van Nederlanders, Duitsers of Fransen, maar in werkelijkheid is dat simpelweg niet het geval. De meeste mensen identificeren zich met hun eigen natie en niet met de EU of de VN. Daar heeft nog nooit iemand zijn leven voor over gehad, terwijl voor de natie miljoenen mensen naar het slagveld zijn getrokken. Dat is een enorme prestatie, of tragedie. Het geeft iets aan van de realiteit van het nationale besef. Foute denkers kunnen je daarop wijzen, of je het er nou mee eens bent of niet.”

Maurice Barrès (1862-1923), Frans schrijver, nationaal-socialist en anti-semiet.Beeld Wikimedia commons

Foute denkers kunnen ons laten zien wat we wellicht niet willen zien?

“Ja. Dat geldt voor onze individuele denkbeelden, maar ook voor de dominante ideologie waarin we leven. Zo kunnen foute denkers ons een kijkje geven in de blinde vlekken van de liberaal-democratische ideologie.

“Nogmaals, je hoeft het niet met ze eens te worden en de huidige ideologie per se te verwerpen, maar elke ideologie heeft blinde vlekken, een dode hoek, daar valt niet aan te ontkomen. Daarnaast hebben we de neiging om onszelf rooskleuriger voor te stellen dan we zijn. Dat is logisch met oog op onze overlevingsdrang, maar hoe krijg je dan inzicht in die dode hoek? Door naar je vijanden te luisteren. Want zij zijn degenen die geen enkele reden hebben om jou rooskleuriger voor te stellen. Daarom is het interessant om denkers te bestuderen die vijanden zijn van de liberale democratie. Je kunt ze gebruiken als negatieve spiegel, om het tekort in onze zelfkritiek te corrigeren.”

Wat heeft die negatieve spiegel u laten zien over de liberale democratie?

“Zoveel. Neem Carl Schmitt, rechtsgeleerde en vanaf 1933 aanhanger van het Hitlerregime. Hij ontwaarde in de moderne Europese geschiedenis een neiging tot ‘neutralisering’. Men zoekt steeds weer een terrein op waar geen strijd hoeft te worden geleverd. In de negentiende en twintigste eeuw is dat de techniek geworden. Met als gevolg dat het liberalisme ook de politiek als iets technisch is gaan zien, als een soort automatisch bedrijf.

“Schmitt verzet zich daartegen en komt met zijn beruchte definitie van politiek: het onderscheid maken tussen vriend en vijand. Voor hem berust dat streven naar neutraliteit op een gevaarlijke illusie. Vijandschap, en dus ook oorlog, zijn in zijn ogen onontkoombaar, maar dat horen we niet graag, sinds het ministerie van oorlog het ministerie van defensie heet en oorlogen vredesmissies worden genoemd. Schmitt schrijft dat eind jaren twintig! Voor mij was het een eyeopener toen ik het jaren later voor het eerst las.”

‘Langs de afgrond. Het nut van foute denkers’ van Arnold Heumakers is verschenen bij uitgeverij Boom (€ 29,90, 320 blz.).

Lees ook:

Filosofen die hielden van Hitler, kun je die blijven lezen?

Filosofen die hielden van Hitler: kun je die blijven lezen? De Nederlandse Martin Heidegger-kenner Alfred Denker vindt van wel. In 2017 verscheen zijn veelgeprezen biografie van de Duitse filosoof.

Lees ook:

Foute denkers, goede ideeën

Bert Hellinger, bedenker van een alternatieve therapie waarin gebruik wordt gemaakt van familieopstellingen, ligt onder vuur wegens zijn nazi-sympathieën. Valt een leer te scheiden van haar geestelijke vader?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden