Theologisch Elftal Zwartepietendiscussie

Waarom is Zwarte Piet zo’n onderdeel van onze identiteit geworden?

In de weken tussen de intocht en pakjesavond buigt het Theologisch Elftal zich voor het allereerst over de zwartenpietendiscussie.

Bij de intocht van Sinterklaas, afgelopen zaterdag in Apeldoorn, waren niet alleen 25.000 toeschouwers op de been, maar ook veel politie, en zelfs de ME. Dat alles was natuurlijk nodig vanwege de ieder jaar weer hoog oplopende zwartepietendiscussie. Die discussie gaat over tradities, identiteit en het gevoel van miskenning daarvan door anderen. Het is in dat licht opmerkelijk dat het Theologisch Elftal zich nog niet eerder over deze vraag heeft gebogen. Want zijn het niet bij uitstek theologen die iets kunnen zeggen over kwesties van identiteit, verhalen en veranderende tradities? Daarom leggen we deze week de vraag aan ons elftal voor: waarom is Zwarte Piet zo’n onderdeel van onze identiteit geworden?

Voor Alain Verheij, schrijver en blogger, kun je deze discussie niet begrijpen zonder het ook over de secularisatie te hebben. “De witte Nederlander heeft de laatste decennia natuurlijk heel veel van de eigen cultuur verspeeld.  Religie is helemaal verdwenen uit onze samenleving, en we hebben er amper culturele gebruiken bijgekregen, behalve wat zooi die via de televisie is overgewaaid uit Amerika. Eigenlijk is alleen het sinterklaasfeest nog overgebleven. Dus dat er nu met vuurwerkbommen wordt geprobeerd demonstraties tegen Zwarte Piet tegen te houden, getuigt vooral van ongelooflijke culturele bloedarmoede.”

Wim van Vlastuin, hoogleraar theologie en spiritualiteit van het gereformeerd protestantisme aan de Vrije Universiteit te Amsterdam, vindt de discussie ook vooral een teken van culturele oppervlakkigheid. “Ik vind het absurd dat er zoveel betogers naar Apeldoorn kwamen, en dat er dan tassencontroles en de ME nodig zijn om dat allemaal in het gareel te houden. Om aan zo’n kwestie je identiteit op te hangen, vind ik heel ver gaan. Mijn identiteit zit toch echt wel dieper dan zulke tradities. Ik denk dat de felheid van deze discussie alles te maken heeft met een postmoderne emo-cultuur. De onmiddellijke emotie is de norm voor waarheid geworden. Dat zie je terug in de heftige wijze waarop deze discussie gevoerd wordt, door beide kanten. Mensen gaan door het lint omdat Zwarte Piet wel of toch juist niet racistisch zou zijn, maar een rustig gesprek lijkt niet meer mogelijk. Ik vraag me dan af: zijn er geen belangrijkere dingen om je druk over te maken in deze wereld?”

‘Er wordt een ongemakkelijke racistische ondertoon zichtbaar’

Verheij vindt dat we het gesprek over racisme nu toch moeten aangaan. “Het verzet tegen de roetveegpiet ontstaat niet alleen maar omdat tradities nu eenmaal bij het oude zouden moeten blijven. Kijk maar naar het Sinterklaasjournaal: dit jaar kwam de Sint opeens per trein ons land binnen. Maar daar gaat niemand de straat voor op. Blijkbaar krijgen sommige witte Nederlanders bij de zwartepietendiscussie het gevoel dat er een minderheidsgroep is die te veel gaat eisen. En in die reacties wordt toch een ongemakkelijke racistische onderstroom zichtbaar. Daar moeten we echt kritisch naar kijken.”

Van Vlastuin: “Ik ben opgegroeid met een echte Zwarte Piet. En als ik eerlijk ben, voelt het voor mij een beetje soft om daar dan een roetveegpiet van te maken. Ik zie de link ook echt niet tussen racisme of slavernij en de oude traditie van Zwarte Piet. Misschien is het wel mijn naïviteit of gebrek aan inlevingsvermogen, maar ik begrijp gewoon niet waarom mensen er zo’n last van hebben. Aan de andere kant, als zou blijken dat ik mensen er echt pijn mee doe, dan zou ik vrij naar Paulus zeggen: ‘Als ik mijn broeder zou ergeren door Zwarte Piet te zijn, dan zou ik in eeuwigheid geen Zwarte Piet meer willen zijn’.  Ik ben er absoluut niet voor om Zwarte Piet ten koste van alles en iedereen te handhaven. Maar op dit moment wordt de discussie te heftig gevoerd. Wat dat betreft zou ik weleens gedegen kwalitatief onderzoek willen zien over deze kwestie: hoeveel mensen voelen zich daadwerkelijk gekwetst? En vooral: laten we een echt gesprek voeren.”

Verheij: “Als een substantiële groep mensen in de maatschappij zich in een hoek gezet voelt door dit jaarlijkse gebruik, is dat al veelzeggend. Door mijn christelijke opvoeding heb ik van jongs af aan meegekregen dat het altijd een mogelijkheid is dat je helemaal niet zo goed bent als je dacht. Natuurlijk, in ons eigen levensverhaal willen we allemaal de good guy zijn. Maar als christen leer je er niet van te schrikken als je erachter komt dat je toch niet zo’n good guy was. We zijn allemaal ‘geboren in zonde’, zeggen we dan. We laden in ons leven allemaal schuld op ons. Als individu, als land, en zéker als imperium, wat we toch eeuwenlang zijn geweest. Collectieve bezinning op je verleden is dan ook heel bijbels. Sterker nog: de Bijbel is in feite zelf zo’n dwarse geschiedschrijving. De hele Bijbel door worden de eigen heiligen, aartsvaders en koningen beschreven als mensen die het steeds fout deden. Steeds weer wordt God woest op ze. Alsof de bijbelschrijvers zeggen: als je naar je gekoesterde tradities kijkt, moet je kritisch zijn, want anders bereik je dat beloofde land nooit.”

In het Theologisch Elftal reflecteren twee godgeleerden op de actualiteit.

Lees ook:
Waarom ‘piet’ Kevin Jans zwart blijft

Kevin Jans weet het zeker. De 20-jarige piet laat zich binnenkort weer helemaal zwart schminken.

Blijf discussiëren over Zwarte Piet, het levert wat op

Tijdens de landelijke intocht en in het ‘Sinterklaasjournaal’ prijken roetveegpieten. Dat is winst. Die trend kan alleen worden doorgezet door het debat te blijven voeren, schreef Trouw onlangs in een commentaar. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden