Kardinaal Philippe Barbarin (r) ontmoet de paus in maart 1019.

Misbruik

Waarom is het zo moeilijk om de paus voor de rechter te krijgen?

Kardinaal Philippe Barbarin (r) ontmoet de paus in maart 1019.Beeld EPA

Voor de zoveelste keer strandde vorige week een poging om de paus en het Vaticaan officieel aan te klagen voor hun rol in de misbruikschandalen. Waarom is dat zo moeilijk?

Het is de droom van menig advocaat: een rechtszaal met op de eerste rij slachtoffers van misbruik en in de beklaagdenbank de leider van wat door sommigen smalend ‘het grootste misdaadsyndicaat ter wereld’ wordt genoemd, de paus. Al jarenlang zijn advocaten in zowel de Verenigde Staten als Europa bezig het Vaticaan en de paus aan te klagen omdat ze hoofdelijk aansprakelijk zouden zijn voor misbruikschandalen in de rooms-katholieke kerk. Tot nu toe vergeefs. Alleen hoge prelaten, zoals de Franse kardinaal Barbarin, moesten zich tot nu toe voor de rechter verantwoorden. Hij werd in 2020 in hoger beroep vrijgesproken.

Vorige week verwierp het Europees Hof voor de Rechten van de Mens de klacht van een groep misbruikslachtoffers. Die had zich tot het Hof in Straatsburg gewend nadat het in België niet was gelukt om het Vaticaan en de paus voor de rechter te dagen voor hun rol bij het misbruik door geestelijken. Het Hof oordeelde dat de uitspraak van de Belgische rechters dat zij geen rechtsmacht hebben over het Vaticaan ‘niet onredelijk’ was.

In beginsel immuun voor rechtszaken

“Ik begrijp het oordeel van het Hof wel”, zegt Henri de Waele, hoogleraar Internationaal en Europees Recht aan de Radboud Universiteit. “De rechters erkennen Vaticaanstad als staat in het internationale recht. Als die staten soeverein zijn, geldt dat ook voor de staatshoofden. Die zijn in beginsel immuun voor rechtszaken uit het buitenland. Er zijn mensen die nog altijd serieus geloven in een proces tegen George W. Bush bij de Nederlandse rechter voor zijn rol in de Amerikaanse bezetting van Irak. Dit soort zaken zijn op voorhand kansloos. De immuniteit van staatshoofden dient als schild tegen frivole aanklachten uit andere landen. Daar profiteert in dit geval dus de paus van.”

De Belgische zaak begon zo’n elf jaar geleden toen de toenmalige bisschop van Brugge Roger Vangheluwe moest aftreden nadat hij had toegegeven dat hij zijn minderjarige neef seksueel had misbruikt. Dit leidde tot een enorme schok in de Belgische katholieke kerk.

In de jaren daarna kwamen honderden slachtoffers van misbruik door geestelijken met hun verhalen naar buiten. Een groep slachtoffers stapte naar de rechter. Ze voelden zich niet alleen beschadigd door de daders, maar ook door de katholieke kerk als instituut. De allerhoogste leiding van de rooms-katholieke kerk (lees: de paus) moest erkennen dat ze in de fout was gegaan en ook schadevergoeding betalen. Toen ze in België ook in hoger beroep geen gelijk kregen, gingen 24 slachtoffers uit België, Nederland en Frankrijk naar het Hof in Straatsburg. Maar dat rechtscollege oordeelde dus ook negatief.

Land met twee petjes

De advocaat van de slachtoffers, Walter Van Steenbrugge, was diep ontgoocheld. “Het Vaticaan is het enige land dat twee petjes draagt, eentje als staat en eentje als hoofd van de rooms-katholieke kerk. Voor dat laatste petje vinden wij dat die staatsimmuniteit niet geldt, maar daarin is het Hof ons niet gevolgd.”

Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens is een instituut van de Raad van Europa. Daar zijn 47 landen bij aangesloten. Het Hof ziet toe op de naleving van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, dat in 1950 in Rome tot stand kwam. Maar ja, stelt Henri de Waele, de Heilige Stoel (de rechtspersoon waaronder Vaticaanstad internationaal opereert) is zelf geen lidstaat van de Raad van Europa, slechts waarnemer, en dan wordt het al bij voorbaat heel moeilijk met een klacht. Om dan vanuit een zaak in België te zeggen dat er gekeken moet worden naar de verantwoordelijkheid van de Heilige Stoel, werkt volgens hem niet.

“Als het zou gaan om priesters die door de paus op missie waren gestuurd om in België misbruik te plegen, zou misschien een bijzondere vorm van ‘extraterritoriale jurisdictie’ kunnen worden toegepast, in dit geval een vreemde mogendheid aansprakelijk houden voor misdrijven met Belgische slachtoffers begaan op het grondgebied van een staat die is aangesloten bij Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Dit is omgekeerd al eens gebeurd ten aanzien van Britse soldaten die naar Irak waren gezonden en daar oorlogsmisdaden pleegden. Maar, zo’n rechtstreekse aansturing lijkt me in dit geval moeilijk te bewijzen. Voor misbruik in België zijn personen verantwoordelijk die zijn aangesteld door Belgische bisdommen, niet de paus. Bovendien zou die zich nog steeds op immuniteit kunnen beroepen.”

Macht en invloed

Ook in de Verenigde Staten is al een aantal keren geprobeerd om de paus en het Vaticaan aan te klagen. Vorig jaar november nog spanden vier slachtoffers van misbruikkardinaal Theodore McCarrick een rechtszaak aan tegen het Vaticaan bij een federale rechtbank in de staat New Jersey, omdat McCarrick jarenlang met zijn seksuele misdrijven kon doorgaan terwijl Rome op de hoogte was.

Het Vaticaan heeft dergelijke claims altijd succesvol bestreden in de Amerikaanse rechtszalen. Dat moet ook de bekende Amerikaanse advocaat Mitchell Garabedian, die honderden slachtoffers van misbruik bijstaat, toegeven. “Het Vaticaan gebruikt al zijn macht en invloed om de huidige situatie in stand te houden. Maar ik ben bezig met vinden van een oplossing, waardoor de het Vaticaan wel kan worden aangepakt, ook in de VS. Misbruik is een misdaad tegen de menselijkheid en het Vaticaan moet daar in de rechtszaal verantwoordelijkheid voor afleggen.”

Eis tot schadevergoeding

Garabedian looft de slachtoffers die naar het Hof in Straatsburg zijn gestapt. “Het is goed dat ze voor zichzelf zijn opgekomen. Wat ze nu nog kunnen doen? Bij politici lobbyen zodat de wetten worden aangepast en het Vaticaan onder de jurisdictie van nationale en Europese rechters komt te vallen.”

Dit vindt Henri de Waele niet realistisch. Volgens De Waele rest de Belgische advocaat nog één mogelijkheid: “Met een nieuwe groep slachtoffers bij de rechter een eis tot schadevergoeding tegen de Belgische kerkleiding indienen. Dan moet het gaan om zaken die nog niet verjaard zijn en je moet voldoende bewijs aandragen. Misschien dat de huidige slachtoffers uiteindelijk ook kunnen profiteren van zo’n massaschadeclaim. Maar de paus en het Vaticaan moet je echt uit je hoofd zetten.”

Lees ook:

De misbruikschandalen kosten de katholieke kerk haar morele autoriteit

In de Franse katholieke kerk zijn in de afgelopen zeventig jaar honderdduizenden kinderen seksueel misbruikt, bleek deze week uit een onafhankelijk onderzoek naar pedocriminaliteit in de Franse kerk. Vier vragen over het rapport.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden