Koning Willem- Alexander neemt in de Grote Kerk het eerste exemplaar van de NBV21, de vernieuwde Nieuwe Bijbelvertaling, in ontvangst. Beeld ANP
Koning Willem- Alexander neemt in de Grote Kerk het eerste exemplaar van de NBV21, de vernieuwde Nieuwe Bijbelvertaling, in ontvangst.Beeld ANP

Theologisch ElftalKoningschap

Waarom is het koningshuis zo populair bij christenen?

Vanouds is het koningshuis onder christenen populair. Hoe komt dat? ‘Eigenlijk is de Bijbel helemaal niet zo positief over de monarchie.’

Sjoerd Mulder

Vorige week werd prinses Amalia meerderjarig. Het zal nog even duren voordat ze koningin wordt, maar de opvolger van de troon staat onmiskenbaar in de startblokken. Van oudsher is er een warme band tussen het koningshuis en de kerk, wat bijvoorbeeld blijkt uit het gereformeerde idee van een ‘drievoudig snoer’ God, Nederland en Oranje. Ook in andere landen is er vaak een sterke relatie tussen de kerkelijke en koninklijke achterban. Maar is dat slechts traditie, of is de monarchie ook theologisch te waarderen?

Volgens Alain Verheij, theoloog en schrijver, staat het koningshuis voor geworteldheid en traditie: “Wij hebben als moderne samenleving individuele keuzevrijheid hoog in het vaandel, en het koningshuis is dan met die erfopvolging natuurlijk een vreemde eend in de bijt. Tegelijkertijd laat juist die erfopvolging zien dat niet alles afhangt van onze eigen willekeur, en dat vinden we dan toch weer mooi. Liefde voor het koningshuis is dus misschien ook wel een verlangen naar een bepaalde stabiele maatschappelijke orde. Dat resoneert bij christenen misschien wel mee: ze zijn vaak toch wat traditioneler ingesteld. Dat je je ergens aan kunt toevertrouwen dat niet afhangt van onze eigen willekeur. ”

Matthias Smalbrugge, hoogleraar Europese cultuur en christendom aan de Vrije Universiteit te Amsterdam: “Ik denk dat in die erfopvolging ook een belangrijke correctie zit op wat Michael Sandel noemt: ‘de tirannie van verdienste’. Mensen uit begunstigde milieus schoppen het verder dan anderen, maar wij geloven door onze moderne nadruk op verdienste dat deze mensen ook werkelijk bijzonderder zijn of meer kunnen dan de rest. Het koningshuis spreekt die wet van verdienste tegen. Willem-Alexander is geen koning omdat hij iets bijzonders kan. Hij is gewoon zo geboren. En dat heeft iets heel moois.

“Daarom wordt er ook gesproken over ‘koning bij de gratie Gods’. Vaak denken we dat dit betekent dat God de koning heeft uitverkoren. Maar in feite betekent ‘bij de gratie Gods’ juist dat de koning níet koning is geworden vanwege bijzondere verdienste of vermogens, maar als het ware ‘per toeval’. Zoals niemand zijn eigen wieg heeft gekozen. De koning is op een heel fundamenteel niveau dus niet anders dan ieder ander. En daarmee is ‘bij de gratie Gods’ de theologische equivalent van artikel 1 van de Grondwet: iedereen is gelijk. De één is niet beter dan de ander, maar iedereen is slechts bij de gratie Gods op zijn eigen plek terechtgekomen. De koning belichaamt dat principe met zijn functie, en dat is belangrijk in een tijd van een dictatuur van verdienste.”

Verheij: “Eigenlijk is de Bijbel ook helemaal niet zo positief over de monarchie. Er klinken koningsgezinde stemmen, maar ook heel antiroyalistische stemmen. Ik moet denken aan dat verhaal uit het oudtestamentische boek Samuel, waar de stamhoofden van Israël een koning eisen. De profeet Samuel weigert eerst en zegt: ‘Weten jullie wel wat je vraagt? Een koning zal je dochters naar het hof halen, je zoons in het leger laten strijden, de beste akkers van je afnemen en van alle oogst een deel.’ In het algemeen zou je het Bijbelse oordeel over de monarchie misschien zo kunnen samenvatten: een goede koning is beter dan geen koning. Maar geen koning is beter dan een slechte koning.

“Tegelijkertijd moeten we Bijbelse beelden van het koningschap niet zomaar op onze huidige koning plakken. In het oude nabije oosten had de koning natuurlijk niet alleen een ceremoniële functie, maar was ook rechter en wetgever. Wat er over de Bijbelse koningen gezegd wordt, heeft dus eigenlijk vooral betrekking op onze verkozen leiders. Als een Bijbelse profeet nu zou leven, zou die zijn pijlen richten op Rutte IV en niet op koning Willem-Alexander.”

Smalbrugge: “Daarop verder denkend: Israël had vroeger nog profeten zoals Samuel, die dan de dialoog tussen de machthebbers en God vertegenwoordigden. Ze functioneerden als een soort nar die tot op het hoogste niveau tegenspraak kon leveren. In feite heeft bij ons juist de koning die rol tot voor kort gehad. Tot 2012 was het de koning die tijdens de kabinetsformatie tegenspraak kon leveren. En dat die tegenspraak nodig is, zie je duidelijk als je kijkt naar hoe nu, in de toeslagenaffaire, werkelijk alle instituten geperverteerd zijn geraakt. Tot aan de Raad van State toe zijn jarenlang geen kritische vragen gesteld over de wijze waarop mensen behandeld werden. In dat licht is het juist belangrijk dat af en toe iemand zónder eigenbelang iets kan zeggen over het algemeen belang.

“Als ik zeg dat de koning een nar is, bedoel ik overigens niet dat hij een grappenmaker is. In het kerstverhaal is Jezus in feite ook zo’n nar. Er is een koning Herodes die angstvallig probeert zijn macht te behouden. Maar het kerstkind is er gewoon. Ligt in de kribbe, en tast daarmee al de pretenties van de koning aan. Zo wordt de waarheid getoond dat wij allemaal mensen zijn, de een niet meer dan de ander.”

Verheij: “Het kerstverhaal speelt inderdaad heel mooi met het contrast tussen die twee koningen. Daar wordt ook een ideaal van koningschap gegeven: de ware koning leeft niet in weelde, maar is in afhankelijkheid geboren. Die de moeilijkheden niet uit de weg gaat die zijn kwetsbare onderdanen ook moeten meemaken. In feite is dit verhaal een kort commentaar op het koningschap en hoe dat eruit zou moeten zien. Niet op de manier van Herodes, maar kindeke Jezus. Wat dat betreft is het eigenlijk heel belangrijk dat Amalia, die straks op een sleutelpositie in de samenleving terechtkomt, deze Bijbelverhalen kent op een manier die bij haar eigen generatie past. Ik weet niet of het koningshuis deze rubriek leest, maar ik bied me bij deze graag aan voor bijspijkerlessen.”

In het Theologisch Elftal reflecteren twee godgeleerden uit een poule van elf op de actualiteit. Lees hier eerdere afleveringen terug

Lees ook:

Prinses Amalia is achttien jaar en mag nu officieel koningin worden. Wat betekent dat staatsrechtelijk?

De vlaggen gingen uit, de klokken luidden en de jarige vierde feest. Daagse na haar verjaardag werd Amalia, Prinses van Oranje, binnengeleid in de Raad van State. Het is de staatsrechtelijke ‘geboorte’ van de troonopvolger.

SITE artikel Theologisch elftal aug 2021 Beeld -
SITE artikel Theologisch elftal aug 2021Beeld -

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden