InterviewFilosoof Gert-Jan van der Heiden

Waarom houden we zoveel meer van winnaars dan van verliezers?

De huldiging Nederlands elftal na overwinning EK Voetbal 1988. Beeld Hollandse Hoogte /  ANP
De huldiging Nederlands elftal na overwinning EK Voetbal 1988.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

De komende sportzomer, met het EK voetbal en de Olympisch Spelen, zal onvermijdelijk ook verliezers opleveren. Filosoof Gert-Jan van der Heiden vraagt zich af waarom we zoveel meer houden van winnaars, niet alleen in de sport, maar ook daarbuiten.

In 2018 verraste de Nijmeegse hoogleraar Gert-Jan van der Heiden met een boek over het maatschappelijk ‘uitschot’ waarmee de bijbelse Paulus zich zo had vereenzelvigd dat seculiere Franse filosofen zich erdoor laten inspireren. Over verliezers geeft Van der Heiden volgende week een lezing.

Op tv vliegen de supermarktreclames je om de oren. Of het nou met muziek van Queen is, of van de Snollebollekes, het draait steeds om winnaars. ‘We are the Champions’, ‘winst zit in de lucht’. Voor alle deelnemende landen die meedoen aan het Europees kampioenschap, op één na, zit vooral verlies in de lucht. Waarom zijn we zo gericht op winst en niet op verlies?

“Het is fijner om winnaar te zijn, succes te hebben. Je kijkt liever naar de winnaar, zeker als je kunt zeggen ‘we’ hebben gewonnen. Bij verlies zeggen we dat ‘ze’ er niets van bakten. De pijn van de verliezer schuiven we terzijde, en daarmee het appèl dat die loser op ons zou kunnen doen.

Wie is Gert-Jan van der Heiden?

Wiskundige en filosoof Gert-Jan van der Heiden (1976) is als hoogleraar metafysica en filosofische antropologie verbonden aan de Radboud Universiteit te Nijmegen; hij is speler van Trouws Filosofisch Elftal.

“Het gaat daar om sport, wat een spel is. Maar in de maatschappij werkt het niet anders: we identificeren ons liefst met de winnaars en negeren de stem van de verliezers.”

Je hebt supporters die zich met hun team identificeren in goede en kwade dagen.

“Bij verlies zitten ze te huilen op de tribune en ze zijn een dag niet te genieten, dat is waar. Eigenlijk is dat mooier dan het laffe distantiëren van je ploeg die verloren heeft.”

Van der Heiden maakt een uitstapje naar de taal: het klassieke Grieks. “Je hebt daar twee woorden voor strijd: agon en polemos. Bij agon heb je een gevecht tussen twee gelijkwaardige concurrenten, waarbij de toeschouwer hoopt op een mooie wedstrijd van partijen die aan elkaar gewaagd zijn. Bij polemos – oorlog – is de een alleen maar uit op het vernielen van de ander.”

Het is de verliezer van die polemos, met wie Paulus zich identificeerde, schreef Van der Heiden in Het uitschot en de geest. Dat was revolutionair en non-conformistisch en het spreekt Van der Heiden zeer aan. “Paulus koos tot in het extreme de kant van de verliezer. Dat gaat in tegen onze natuurlijke neiging. Verliezers zijn de mensen die er niet mogen zijn, die door het algoritme van de Belastingdienst worden gemangeld. Het zijn de pushbacks: op de Middellandse Zee teruggeduwde vluchtelingen. Het zijn de arbeiders die de stadions in Qatar aan het bouwen zijn, waar duizenden doden zijn gevallen. En het WK gaat gewoon door. Dat zijn de verliezers van de polemos – ook in vredestijd is er een maatschappelijke orde waarin sommigen geen kans maken.”

Terug naar het aanstaande EK. De kans op winst is statistisch gezien gering. Kunnen we dan niet beter nu alvast wat aan verliesmanagement gaan doen?

“Dat bijna niemand tot de winnaars zal behoren, is onderdeel van het spel. De schaarste maakt dat wat je kunt bemachtigen alleen maar waardevoller, het hoort erbij. Daarom twijfel ik of je op voorhand al aan verliesmanagement moet doen. Bij sport hoort investeren, als je nu al zegt: ‘Ach, het is maar een spelletje’, dan beleef je er ook weinig plezier aan en is de spanning er af. Er staat heus wat op het spel. Dat kun je beter niet objectiveren met gedachten als ‘de kans is groot dat we verliezen’.”

In de filosofie zit doorgaans iets ironisch, de denker weet dat het ook anders zou kunnen zijn. Hoe kijkt u zelf naar een wedstrijd, relativerend? Of trekt u een juichcape aan?

“Een denker distantieert zich een beetje, die beschouwt. Maar ik doe dat niet tijdens een wedstrijd. Met voetbal heb ik zelf wat minder, maar bij wielrennen ga ik er helemaal in mee. Toen Tom Dumoulin zo veelbelovend was, voelde ik de euforie, terwijl niet ik, maar hij op die fiets zat. Dan leef ik mee, tijdens het liveverslag van de rit ga ik echt niet zitten reflecteren. Een juichcape trek ik trouwens niet aan.”

Een fan, zegt Van der Heiden, beoordeelt niet koeltjes of er mooi wordt gespeeld, maar die gaat op in een wedstrijd. Over de tv-commercial die oproept het nationale voetbalelftal te steunen, gevolgd door ‘maar juich met mate’, zegt hij: “Dat past niet bij sportbeleving. Dat is zoiets als zachtjes zingen in een kerk: begrijpelijke oproep, maar kansloos in de praktijk. Een fan stelt zich bloot aan wat het betekent om supporter te zijn, met alle overgave. En die vindt het niet erg als zijn of haar team lelijk speelt, als ‘we’ maar winnen.”

Het onderscheid tussen agon en polemos is vaag. Rinus Michels zei ‘voetbal is oorlog’. De Colombiaan Andrés Escobar, die tijdens het WK 1994 in eigen doel schoot, werd terug in eigen land doodgeschoten. Dat was polemos.

“Ja, dat vraagt wel om verliesmanagement: leren om een goede verliezer te zijn. Als je een wedstrijd verliest, wordt het leven niet slechter. Dat is anders bij de polemos, daar verliest het leven van de verliezer aan kwaliteit. Als supporter mag je wel goed balen, maar niet erop slaan, of erger.”

Van der Heiden vindt de sympathie die winnaars genieten, ‘niet alleen een bewijs van de beperktheid van de mens, maar ook een uiting van menselijke hoop’. “Daardoor verslijten we het verlies voor minder groot en kijken we weg. We wegen de winst zwaarder dan het verlies. Daarom doen veel mensen mee aan kansspelen, want uiteindelijk komt het vást goed. We zijn nu eenmaal hoopvolle wezens.”

En dus koestert Nederland het EK-kampioenschap van 1988, dat is een generatie geleden.

“Dat is heel sneu! Maar zo zitten we in elkaar. Het is niet rationeel, maar zo houden we de hoop levend, hoe klein de kans op winst ook is. Dat is toch ook mooi? We laten ons wereldbeeld niet somber kleuren door de negatieve ervaringen, waar er veel meer van zijn.”

Dat zou Nietzsche u nazeggen: nu al incalculeren dat je verliest is capituleren. Daarom keerde hij zich tegen Paulus. Die koos voor de verliezer; volgens Nietzsche een verachtelijke slavenmoraal.

“Ja, maar ik weet niet of Nietzsche gelijk had. Hij richtte zich op strijd als agon, als wedstrijd. Paulus’ strijd was polemos, en die draait om vernietiging. In het eerste geval kan de verliezer opkrabbelen en opnieuw gaan voetballen, het team heeft geleerd van zijn fouten. In het tweede is er een winnaar die zijn opponent volledig de vernieling in heeft geholpen. Nietzsche en Paulus hadden het dus niet over hetzelfde.”

Voor Paulus betekent verliesmanagement dus iets heel anders dan omgaan met je eigen nederlaag.

“Inderdaad. Bij de vluchtelingen van wie de bootjes worden teruggeduwd, zeggen we: het is toch wat. Stiekem denken we misschien: als ze maar niet hierheen komen. De kracht van Paulus is dat hij ons niet laat wegkomen met ons van hen af te wenden. Zijn verliesmanagement is dat hij de verliezers onder ogen komt en zichzelf als verliezer profileert. Hij sluit zijn oren niet voor hun oproep.”

Bepaalt dit uw houding bij het kijken naar sport, de komende weken?

“Nee, maar ik heb er wel meer gevoel door gekregen voor hoe we met sport omgaan. Dat we de grenzen van agon in acht moeten nemen, zodat het geen polemos wordt. En dat we ons gehoor moeten trainen om ook de maatschappelijke verliezers te horen.”

Lees ook:

Filosoferen over sport: kun je denken terwijl je de bal slaat?

Kun je denken terwijl je de bal schiet of slaat? De Britse wetenschapsfilosoof David Papineau buigt zich over sport in De regels van het spel. Hij vraagt zich daarin af wat filosofie en sport elkaar kunnen leren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden