Vaticaan

Waarom het paus Franciscus maar niet lukt de Vaticaanse financiën op orde te krijgen

Beeld Ilse van Kraaij

Een onroerendgoedtransactie van 200 miljoen dollar, beschuldigingen van corruptie en een vermeend failliet. Opnieuw is het Vaticaan in het nieuws vanwege financiële schandalen. ‘Het is knettergek.’

 Op 15 oktober celebreerde paus Franciscus de mis in de kapel van zijn woonverblijf in Vaticaanstad. Hij preekte die ochtend over het thema ‘hypocrisie’. Volgens Franciscus moet God niets hebben van mensen die niet eerlijk zijn, “die op het oog correct lijken, maar er van binnen heel anders uitzien”.

Misschien dacht Franciscus bij het uitspreken van deze preek aan de mensen om hem heen, personeel van het Vaticaan. Twee weken ervoor waren vijf Vaticaanse functionarissen aangehouden op verdenking van financiële malversaties rond de aan- en verkoop van vastgoed. Het ging bij die deal om bedragen die je normaal gezien alleen maar tegenkomt bij grote banken en hedgefondsen en niet bij een kerkgenootschap.

Voor de zoveelste keer is het Vaticaan het middelpunt van schandalen, maar nu ging het over geld. Terwijl er een paus aan het roer staat die praktisch vanaf het begin van zijn pontificaat hardop droomt van een ‘arme kerk voor de armen’.

De kerkgeschiedenis kent nogal wat pausen en kardinalen die naar believen met geld smeten dat vaak op oneigenlijke manier aan de gelovigen was ontnomen. Het enige positieve wat je kan zeggen is dat de wereld aan al dat gesjoemel schitterende kunst heeft overgehouden. De Sint-Pieter was er nooit gekomen als er in de zestiende en zeventiende eeuw een verantwoord financieel beleid was gevoerd en een accountant de jaarrekening van de kerkelijke staat had moeten goedkeuren.

Instituut voor Religieuze Werken

De schandalen rond de Vaticaanse bank, die officieel naar het pseudoniem ‘Instituut voor Religieuze Werken’ luistert, zijn bekend. Ooit in de Tweede Wereldoorlog opgericht om het geld van bisdommen, ordes en congregaties, maar ook van het Vaticaan zelf uit de handen van de nazi’s en de geallieerden te houden, ontwikkelde het zich later tot een succesvolle witwasfabriek.

Onder paus Benedictus XVI (2005-2013) is begonnen met een financiële schoonmaak van het Vaticaan, mede onder druk van de kredietcrisis van 2008. De Duitse paus richtte onder meer de Autorità di Informazione Finanziara (AIF) op, een soort van financiële waakhond om het Vaticaan financieel transparant en bonafide te maken.

Toen Franciscus in maart 2013 paus werd, ging hij met vastberadenheid door op de weg die zijn voorganger was ingeslagen. Als eerste maakte hij schoon schip bij de Vaticaanse bank. Hij verscherpte hier de toelatingseisen voor rekeninghouders met als gevolg dat duizenden verdachte rekeningen werden geblokkeerd of opgezegd.

Maar het bleek lastig om greep te krijgen op andere geldstromen binnen het Vaticaan. De gerenommeerde Italiaanse onderzoeksjournalisten Emiliano Fittipaldi en Gianluigi Nuzzi kwamen in 2015 los van elkaar met boeken die een onthutsend beeld gaven van de financiële huishouding van de grootste religieuze multinational op aarde.

Vaticaanse bureaucratie

Begrotingen waren niet gerelateerd aan de werkelijke uitgaven, controles schoten tekort en miljoenen aan liefdadigheidsgelden werden opgesoupeerd door de Vaticaanse bureaucratie. Aan het einde van zijn boek ‘Kruisweg’ stelt Nuzzi treurig vast dat de financiële hervorming van Franciscus mislukt leek, deels door incompetentie, deels door tegenwerking van zijn eigen mensen.

De twee journalisten belandden nog bijna in de Vaticaanse cel vanwege het publiceren van al die vertrouwelijke informatie, maar gingen uiteindelijk vrijuit.

We zijn nu vier jaar verder en er lijkt nog maar weinig veranderd in de financiële burelen van het Vaticaan. Opnieuw komt het ene na het andere financiële schandaal vanachter de hoge muren van het Vaticaan tevoorschijn en weer zijn Fittipaldi en Nuzzi de boodschappers.

Vorige maand onthulde Fittipaldi in het Italiaanse weekblad L’Espresso dat het staatssecretariaat – de belangrijkste dicasterie in het Vaticaan, dat een soort combinatie is van onze ministeries van algemene zaken en buitenlandse zaken – via een Italiaanse investeerder 200 miljoen dollar had geïnvesteerd in een onroerendgoedproject in Londen. Het ging om een oude opslagruimte van het warenhuis Harrods in de chique wijk Chelsea, dat zou worden gerenoveerd tot luxe appartementencomplex. Het geld voor de deal zou voor een groot deel afkomstig zijn uit de opbrengsten van de Pieterspenning, een jaarlijkse vrijwillige bijdrage van alle gelovigen aan de Heilige Stoel die hier ‘goede werken’ van mag doen.

‘Niets te zoeken’

“Het is knettergek”, zegt pater Eduard Kimman, jarenlang econoom van jezuïeten in ons land. “ Ik zou het kunnen begrijpen als het bijvoorbeeld om een pand ging met een kerkelijke bestemming op een strategische plek. Zoals in die kwestie met de Sint-Catharinakathedraal in Utrecht. Het aartsbisdom had geen geld en de parochie misschien ook niet. Stel nou dat het er echt om gespannen zou hebben, dan kan ik me voorstellen dat het Vaticaan die kerk had gekocht, om ’m te redden. Maar als het Vaticaan zelf onroerend goed wil hebben in Londen is dat onverstandig. Daar heb je niets in te zoeken. Dat vindt de paus volgens mij ook.”

Toen de opbrengsten van de investering tegenvielen werd vorig jaar een lening van 150 miljoen dollar gevraagd aan de Vaticaanse bank om dan maar het hele pand in Londen te kopen. De toezichthouders van de bank vertrouwden het niet en schakelden de Vaticaanse justitie in. Dat leidde tot aanhouding en schorsing van vijf medewerkers van de Romeinse curie, onder wie Tommaso Di Ruzza, directeur van de AIF. Toen zijn naam en die van de andere verdachten uitlekten in de pers, kon de Vaticaanse veiligheidschef Domenico Giani zijn biezen pakken.

Vervolgens kwam Gianluigi Nuzzi met onthullingen in een boek met de onheilspellende titel ‘Laatste Oordeel’. Hierin beweert hij – wederom via vertrouwelijke documenten die hem van binnenuit zijn toegespeeld – dat als er niets gebeurt het Vaticaan in 2023 technisch failliet is en de ambtenaren van de paus hun pensioen verliezen.

Let wel: het gaat hier niet om de begroting van Vaticaanstad zelf, dat kleine staatje midden in Rome dat voornamelijk gefinancierd wordt uit de entreegelden van de Vaticaanse musea, maar om het Vaticaan als bestuurscentrum van de rooms-katholieke kerk.

Volgens Nuzzi zouden de financiële problemen van het Vaticaan deels het gevolg van mismanagement bij de Administratie van het Patrimonium van de Heilige Stoel (Apsa), die onder meer de vastgoedportefeuille van het Vaticaan beheert. Van de 3000 panden die de Apsa beheert, zouden er 800 leegstaan. Veel objecten zouden ook nog eens tegen een veel te lage huur worden verhuurd.

Katholieken zijn minder gul geworden

Dit alles zou ervoor gezorgd hebben dat de Apsa over 2018 een verlies zou hebben geleden van ruim 20 miljoen euro. Nuzzi deed nog een andere opmerkelijke ontdekking: de opbrengsten van de Pieterspenning zouden sinds 2006 zijn gehalveerd. Reden: de misbruikschandalen in de kerk waardoor katholieken minder gul zijn geworden.

De verdediging van het Vaticaan werd groots opgetuigd. De Italiaanse kardinaal Angelo Becciu, die destijds toestemming gaf voor de miljoeneninvestering in Londens vastgoed, vindt dat hem niets te verwijten valt. Hij wees erop dat de Pieterspenning inderdaad gebruikt wordt voor charitatieve doelen van de paus, maar ook om te zorgen dat de bisschop van Rome zijn pastorale werk kan blijven doen. Becciu: “Het is heel gebruikelijk dat de Heilige Stoel investeert in stenen en cement, dat heeft zij altijd gedaan. In Rome, Parijs en ja, ook in Londen.”

Wie naar de site van de Pieterspenning gaat (peterspence.va) ziet allemaal prachtige doelen waaraan het geld besteed is. Van hulp aan vluchtelingen op Lesbos tot een kinderziekenhuis in de Centraal-Afrikaanse Republiek. Het voormalige pakhuis van Harrods ontbreekt op het lijstje.

“Natuurlijk heeft een katholiek die geld aan de paus schenkt, het recht om te weten wat ermee gebeurt”, zegt Eduard Kimman. “Maar de Italianen zijn onderdeel van een cultuur waarbij de rechterhand niet weet wat de linkerhand doet. En wij in Nederland streven juist naar transparantie, ook als het om goede doelen gaat. Dat vinden die Italianen op hun beurt weer overdreven.”

Sociale huisvesting

O ja, het Vaticaan gaat niet failliet, zei de president van de Apsa, de Italiaanse aartsbisschop Nunzio Galantino in reactie op het boek van Nuzzi. De Apsa was volgens hem in de rode cijfers terechtgekomen omdat het een katholiek ziekenhuis van de financiële ondergang had moeten redden. En die te lage huur voor al die panden? Dat moest gezien worden als een vorm van sociale huisvesting.

Voor paus Franciscus vormen al die financiële schandalen een groot probleem. Niet alleen omdat ze het bewijs zijn dat zijn gedroomde hervorming van de Vaticaanse financiën maar niet van de grond komt, maar ook omdat die schandalen afbreuk doen aan bijna alles waar hij als paus voor staat: een kerk die opkomt voor armen, vluchtelingen en het milieu. Een kerk van de periferie en niet die van het grote geld.

Kimman: “Die Italiaanse monseigneurs in het Vaticaan zeggen vaak onder elkaar als de paus weer eens financiële transparantie predikt of weer een nieuw orgaan opricht dat de boel moet vlottrekken: ‘De kleine Argentijn wil weer wat’. Ze zijn meesters in ja zeggen en niets doen. Dit is gewoon een machtsstrijd tussen een paus die van buiten is gekomen en de Italianen van de curie, die het al eeuwen voor het zeggen hebben. Dat gaat nog wel even door.”

Lees ook: 

Maffia-aanklager moet corruptie in het Vaticaan aanpakken

Paus Franciscus heeft een maffia-expert aangesteld als voorzitter van de rechtbank van het Vaticaan.

‘De paus danst op een slap koord’

Journalist Gianluigi Nuzzi legt corruptie en wanbeheer van het Vaticaan bloot. Vandaag verschijnt de Nederlandse vertaling van zijn laatste boek daarover.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden