Greta Thunberg spreekt op de VN-top in New York.

Klimaatdebat

Waarom Greta Thunberg irritatie oproept (maar toch door moet gaan)

Greta Thunberg spreekt op de VN-top in New York. Beeld REUTERS

Ja, Greta Thunberg, de zestienjarige klimaatactiviste, roept irritatie op. Maar juist omdat ze zo stellig is, vervult ze een onmisbare rol in het klimaatdebat.

Een indrukwekkend oprechte speech? Of een pijnlijk staaltje betweterij dat niemand zal overtuigen? De speech die de zestienjarige klimaatactiviste Greta Thunberg uitsprak op de VN-top in New York, heeft uiteenlopende reacties opgeroepen.

Het was ook een uitzonderlijk moment. Een Zweeds schoolmeisje, klein van stuk, bijna barstend van woede, sprak regeringsleiders die juist wél naar New York waren gekomen om oplossingen te zoeken voor het complexe klimaatprobleem opvallend onbeleefd toe. “Hoe durven jullie. Jullie hebben mijn dromen en mijn jeugd gestolen met jullie lege woorden. Mensen lijden. Mensen sterven. Volledige ecosystemen storten in en het enige waar jullie over praten is geld en economische groei.”

Wat moet je van zulke woorden denken? Was dit noodzakelijke kritiek op de gevaarlijk trage deliberaties die de politiek eigen zijn? Of bewees haar bijna beledigende toon juist Greta’s onvermogen het publiek van haar gelijk te overtuigen? Was het wel zo’n goed idee om dit onverzoenlijke boegbeeld van het klimaatactivisme zoveel ruimte te geven?

Onderwerp van spot

Dat Greta Thunberg in het kamp van Donald Trump meteen het onderwerp van spot zou worden, lag voor de hand. “Als de VN-top echt over wetenschap zou gaan, zou die geleid worden door wetenschappers en niet door politici en een geestesgestoord Zweeds kind dat wordt uitgebuit door haar ouders en door internationaal links,” zei commentator Michael Knowles van de conservatieve zender Fox News. Hoewel die zender zich later verontschuldigde, vat Knowles hier een heleboel kritiek ter rechterzijde samen. Heel overtuigend is die overigens niet. Of Greta Thunberg wordt uitgebuit door haar ouders en internationaal links, is natuurlijk moeilijk te bewijzen. En wat die wetenschappers betreft, die steunen Greta Thunberg vrijwel unaniem, want de puber zegt niks wat niet waar is.

Toch riep Thunbergs speech veel breder irritatie op, zelfs bij mensen die beseffen dat ze gelijk heeft. Op zich is dat niet gek: de activist roept ons op uit onze stoel te komen en daar heeft niet iedereen zin in. Klimaatactivisme is nog veel irritanter dan andere vormen van activisme, omdat het ons vraagt allerlei prettige dingen te laten, zoals vliegen en vlees eten. Dus dat Greta Thunberg per zeilboot naar New York kwam en niet met het vliegtuig, maakt haar nóg irritanter. Moeten we soms allemaal zulke heilige boontjes worden?

Fragment uit de speech van Greta Thunberg die zoveel reacties opriep. Beeld AP

De ergernis doet denken aan de reacties die Marjan Minnesma van Urgenda in Nederland regelmatig oproept. Zelfs als je weet dat ze gelijk heeft, dat het vijf voor of zelfs óver twaalf is, blijft haar boodschap vervelend. En bij gebrek aan argumenten richt de ergernis zich dan al snel op iets niet-inhoudelijks, zoals uiterlijk. Dat knotje van Minnesma. Dat vertrokken gezicht van Thunberg.

Er bestaat maar één waarheid: de hare

Daarbij heeft Greta Thunberg nog het nadeel dat ze hét symbool is geworden van de klimaatstakers, zelfs van een hele generatie jongeren die volwassenen oproepen eens een beetje ernst te maken met het redden van hun aarde. Die symboolfunctie maakt haar ook kop van jut van iedereen die een hekel heeft aan klimaatactivisme.

Dat ligt ook aan haar onverzoenlijke toon. De  Zweedse denkt bijzonder rechtlijnig. Haar betoog klopt als een bus, er valt geen speld tussen te krijgen. Ze heeft alle cijfers paraat en vindt de wetenschap ook nog aan haar zijde. Zo’n gebrek aan twijfel, misschien te wijten aan het feit dat ze Asperger heeft, een vorm van autisme, kan krachtig overkomen, maar kan luisteraars ook buitenspel zetten. Er bestaat maar één waarheid en dat is de hare. Mág je hier nog iets tegenin brengen?

Zelf is Greta Thunberg de eerste om toe te geven dat ze Asperger heeft en dat ziet ze juist als voordeel. Daar heeft ze waarschijnlijk gelijk in. Minder diplomatiek opereren, focussen op de feiten kan voordelig zijn voor een activist, zolang die zich distantieert van geweld. Thunberg doet niet aan mitsen en maren, ze hamert voortdurend met grote kracht op hetzelfde aambeeld. Dat maakt haar boodschap buitengewoon helder.

Megan Rapinoe is net zo evangelisch

In dat opzicht lijkt Thunberg op Megan Rapinoe, die maandag op het Fifa-gala in Milaan werd uitgeroepen tot beste voetbalster ter wereld. Binnen zeer korte tijd werd ook zij een wereldwijd boegbeeld, maar dan van diversiteit, om te beginnen in het voetbal. Nadat ze Trump openlijk had beledigd door te verkondigen dat ze niet zou ingaan op zijn uitnodiging naar het Witte Huis te komen, heeft ze haar rol als vertolkster van een ongemakkelijk verhaal nog verder uitgebouwd.

Megan Rapinoe hield een speech nadat ze voetbalster van het jaar was geworden. Beeld AFP

Zo bleek ook maandag weer. In een ondiplomatiek laag uitgesneden jurk hield ze een compromisloze speech. Net als Greta Thunberg kaatste ze de bal meteen terug naar het publiek van halfgoden in de voetbalwereld. Wat zou het fijn zijn als iedereen in de zaal zich vanaf nú zou inzetten tegen racisme en homofobie. Dat klonk hoopvoller dan Greta Thunberg, maar net zo evangelisch. 

Voor wie de boodschap onderschrijft (en wie kan daar onderuit?) is Rapinoe een heldin. Wie over zoiets ongezelligs als racisme niet steeds wil nadenken, zal zich ergeren. Moet ze de sfeer per se verpesten? Waarom draagt ze zo’n rare jurk?

Een ongemakkelijke waarheid

Maar Megan Rapinoe is een gezonde, volwassen vrouw en Greta Thunberg is een kind, of in elk geval minderjarig, zij het niet van het type dat je ‘schattig’ zou willen noemen. Moet je zo iemand wel op het podium zetten, zelfs als ze het zelf wil? Ligt een deel van de irritatie bij haar speech niet daarin dat een kind wordt misbruikt om een ongemakkelijke waarheid voor het voetlicht te brengen?

Misbruik is een groot woord, gezien Thunbergs pro-actieve optreden en volwassen greep op de zaak. Bovendien: wie de assertieve tiener louter en alleen neerzet als slachtoffer van manipulatie, gaat voorbij aan haar eigen recht gehoord te worden om wat ze te vertellen heeft. Zelfs al is ze pas zestien en drukt ze zich niet erg diplomatiek uit. Uit het boek ‘Ons huis staat in brand’, dat ze samen met haar moeder schreef, blijkt dat ze zichzelf beter ging voelen naarmate ze zich duidelijker uitsprak.

Bovendien is Thunberg niet voor het eerst het onderwerp van haat en spot. Tot nu toe heeft weerstand tegen haar persoon en haar boodschap haar kennelijk niet weerhouden verder te gaan met haar strijd, die natuurlijk ook ruimschoots bewondering oogst. En nodig lijkt.

Met emotie verlies je gezag

Want Greta Thunberg biedt een onmisbare aanvulling op een debat waarin wetenschappers en politici zich misschien ook best radicaler willen uitspreken, maar zelden de luxe hebben om dat te doen.

Wat de wetenschap betreft: Thunberg baseert zich op feiten die door de wetenschappelijke gemeenschap vrijwel unaniem worden onderschreven. Alleen: een wetenschapper die zich gedraagt als activist en nog emotioneel is ook, verliest bij het grote publiek onmiddellijk gezag. Dat is voor de klimaatwetenschap een probleem, want feiten alleen overtuigen niemand, dat begrijpen veel wetenschappers ook. De feiten krijgen betekenis en urgentie in een verhaal, het verhaal bijvoorbeeld van een Zweeds meisje dat kwaad is omdat háár aarde, háár toekomst wordt vernield. Het zou je dochter kunnen zijn.

Greta Thunberg spreekt wereldleiders aan op de VN-top in New York. Beeld EPA

Nog belangrijker is de onverzoenlijke Zweedse puber voor politici die wel meer willen doen, maar aan handen en voeten gebonden zijn. Zoals premier Rutte na de VN-klimaattop uitlegde: je kunt wel van alles willen, maar als je geen draagkracht hebt voor je plannen, komt er niks van terecht. In de politiek moet je rekening houden met internationale afspraken, met economische belangen, met de coalitie, het parlement en de kiezer – kortom, met zaken waaraan Greta Thunberg geen boodschap heeft. En juist omdát ze is wie ze is, een rechtlijnig mens, zal ze zich ook niet makkelijk laten ompraten door machtige partijen die haar boodschap het liefst zouden afzwakken. 

Iemand moet de harde waarheid wereldkundig maken

Dat maakt haar ook politiek onmisbaar. Want om meer draagvlak te scheppen voor pijnlijke maatregelen, is rustig luisteren niet genoeg, al blijft dat wel de taak van de politiek. Er moet ook iemand zijn die de harde waarheid in al haar urgentie wereldkundig maakt. Liefst een jongere, want zo kun je als politicus laten zien dat wat nú pijn doet wel nodig is voor later. En dat kan twijfelende volwassenen over de streep trekken. We doen dit voor uw kinderen, voor uw kleinkinderen, voor hún toekomst.

Greta Thunberg vertolkt dus een inconvenient truth die noch door wetenschappers, noch door politici zó naar buiten gebracht kan worden. En ook niet door de meeste activisten, die ook met andersdenkenden om tafel moeten zitten. Zoals Marjan Minnesma het uitdrukte: “Ze verwoordt wat mensen die al langer in de klimaatbeweging bezig zijn, ook voelen”. 

Thunbergs Asperger is een onmisbaar ingrediënt van haar radicale geluid, dat anders in mitsen en maren ten onder zou gaan. Haar leeftijd is dat ook. Anders dan volwassenen hoeft ze zich geen zorgen te maken over de vraag hoe dat allemaal geregeld moet worden. Intussen blijft dat natuurlijk een taak die veel meer geduld, luisteren en ook diplomatie vraagt.

Lees ook:

Er werden toezeggingen gedaan, maar verder klonk er weinig concreets op de ‘actietop’

Alleen ‘groene’ landen waren maandag welkom op de actietop van de VN. Maar ze hadden weinig nieuws te bieden.

Greta, en de leegte die in sommige zielen huist

Raar eigenlijk: slechte mensen zijn erg, en goede mensen ergerlijk. Het ligt aan onszelf natuurlijk. Maar soms ook wel een beetje aan hen, denkt Stevo Akkerman.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden