75 jaar bevrijdingHerdenking

Waarom de herinnering aan Auschwitz steeds oppervlakkiger wordt: ‘We moeten terug naar het begin’

Auschwitz-Birkenau, 75 jaar na de bevrijding.Beeld Mark Kohn

‘Auschwitz’ is in de loop der jaren uitgegroeid tot een centraal onderdeel van de herinneringscultuur, als symbool van het grootst denkbare kwaad. Daarbij is te weinig aandacht voor de historische wortels van dat kwaad, vinden experts.

Nach Auschwitz ein Gedicht zu schreiben, ist barbarisch’, schreef de Duitse filosoof Theodor Adorno in 1949. In één zin wist Adorno het karakter van ‘Auschwitz’ te ­omschrijven: een onbeschrijfelijke, inktzwarte episode. Maandag komen tientallen wereldleiders samen in Polen om te herdenken dat het concentratie- en vernietigingskamp 75 jaar geleden werd ­bevrijd.

Het historisch bewustzijn over Auschwitz lijkt de afgelopen jaren alleen maar te zijn toegenomen, zegt Frank van Vree, directeur van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD).“In de politiek, in de museale wereld en in onze herinneringscultuur neemt Auschwitz een steeds belangrijkere plaats in. De internationale herdenkingen zijn sterk geritualiseerd. De deemoedigheid en de lichaamstaal van de politici hebben bijna religieuze trekken.” Met die ritualisering is de herinnering aan Auschwitz ook oppervlakkiger geworden, vindt Van Vree. Daarmee is het gemakkelijker geworden om ‘Auschwitz’ voor allerlei doeleinden te gebruiken, bijvoorbeeld voor politiek.

Om dat te begrijpen moeten we terug naar het begin. Van Vree schreef het standaardwerk over de herinneringscultuur van de Tweede Wereldoorlog, ‘In de schaduw van Auschwitz’. Daarin zet hij uiteen hoe ‘Auschwitz’ zich in de loop der jaren steeds dieper in onze collectieve herinnering heeft genesteld. Vlak na de oorlog vierde het nationalisme in Europa hoogtij, vertelt Van Vree in zijn kantoor aan de Herengracht in Amsterdam. “In de herinneringscultuur was nauwelijks plaats voor het specifieke karakter van de genocide door de nazi’s, namelijk racistische massamoord.”

Heldenverhalen over het verzet

Ook in Nederland worden de gebeurtenissen in Auschwitz aanvankelijk ondergesneeuwd door heldenverhalen over het verzet. Dat verandert halverwege jaren zestig. Dan verschijnen de televisieserie ‘De bezetting’ van historicus Loe de Jong, en het boek ‘Ondergang’ van Jacques Presser. “Vooral het boek van Presser uit 1965 sloeg in als een bom”, zegt Van Vree. “Hij stelde de vraag wat er nu echt was gebeurd in de kampen, en wat de rol was die Nederlandse organisaties en instellingen daarin hadden gespeeld”.

In de jaren zeventig en tachtig komt Auschwitz ook buiten Nederland steeds meer centraal te staan in de herinneringscultuur in films, in de literatuur en bij herdenkingen. Het woord Holocaust raakt ­ingeburgerd door de gelijknamige Amerikaanse televisieserie van 1978. Het woord betekent letterlijk ‘brandoffer’ en is alleen van toepassing op de Jodenvervolging.

Van Vree: “In Europa was die term volstrekt onbekend. Met die term is ook een bepaald perspectief meegekomen, een Amerikaanse visie op de geschiedenis. Daarin gaat het minder om de historische omstandigheden dan om de slachtoffers en hun individuele verhalen, met een accent op visuele voorstellingen. Dat is ook nu nog de dominante visie.”

“Auschwitz en Holocaust zijn niet inwisselbaar”, voegt Van Vree toe. “Voor mij duidt het woord Auschwitz op een kritische blik op de geschiedenis. Auschwitz gaat over de misdadige politiek van de nazi’s als geheel: de Jodenvervolging, maar ook de moord op Sinti en Roma, homoseksuelen, dwangarbeiders, krijgsgevangenen, psychiatrische patiënten en gehandicapten. Bovendien dwingt gebruik van die term je om uit te leggen in welke context de nazistische ideeën tot stand kwamen.”

Politiek gebruik van de geschiedenis

Volgens Van Vree schuilt er een gevaar in de geritualiseerde herinneringscultuur rond Auschwitz, die steeds minder aandacht lijkt te hebben voor de nazi-ideologie: politiek gebruik van de geschiedenis. “De herinnering aan Auschwitz is inmiddels bijvoorbeeld onderdeel geworden van het rechts-nationalistische repertoire, waarin de joodse staat Israël fungeert als beschermer van de joods-christelijke beschaving tegen de islam. Rechtse politici die zich associëren met de Jodenvervolging, dat was in de jaren zeventig echt ondenkbaar geweest. En het is blijkbaar geen probleem dat iemand als Viktor Orbán van Hongarije bij de herdenking aan­wezig is en tegelijkertijd in zijn eigen land een fel beleid voert tegen alles wat ‘buitenlands’ oogt. Terwijl dat veel gelijkenissen vertoont met de nationaal-socialistische ideo­logie.”

Ook Klaas Rozemond, filosoof en universitair hoofddocent strafrecht aan de Vrije Universiteit, zou graag zien dat er meer aandacht komt voor de historische context. “We kijken vaak naar het eindsta­dium van het nazisme. Dat is een bezwaar tegen herdenkingen zoals die van Auschwitz, die gaan meestal over het radicale exces. Terwijl je ook zou moeten stilstaan bij het beginpunt, bij de ideeën die de kiem van de genocide in zich droegen”.

Het beginstadium van het nazisme vertoont gelijkenissen met deze tijd, vindt Rozemond. “In Nederland zijn er partijen die islamitisch onderwijs willen verbieden en moskeeën willen sluiten. Daarbij komen hele fundamentele mensenrechten in het geding. Daar denken we bij herdenkingen te weinig over na.”

Rozemond pleit daarom voor een herwaardering van een begrip van filosofe Hannah Arendt: het radicale kwaad. Arendt schreef in 1963 misschien wel het invloedrijkste boek over oorlogskwaad: ‘Eichmann in Jeruzalem: de banaliteit van het kwaad’, waarin ze nazi-kopstuk Adolf Eichmann portretteert als een ‘banale’ bureaucraat: een functionaris die bevelen opvolgde, geen moordzuchtig monster.

Het radicale kwaad volgens Arendt

Tien jaar daarvoor schreef Arendt al over ‘het radicale kwaad’, in haar boek ‘Totalitarisme’. “Dat begrip is naar de achtergrond verdwenen, terwijl het de meest treffende typering van Auschwitz is”, zegt Rozemond. 

“Het radicale kwaad bestaat ­volgens Arendt uit de vernietiging van de menselijke waardigheid, ­pluraliteit en vrijheid, waardoor ook de vernietiging van mensen mogelijk wordt. De totalitaire ­ideologie van de nazi’s ligt aan de basis van die doelgerichte ontmenselijking. Dát is waar Auschwitz voor staat. Het historisch doorgronden van die ideologie is essentieel, en daaraan zou bij het herdenken ook aandacht moeten worden besteed.”

Kleine geschiedenis van concentratie- en vernietigingskamp Auschwitz

Auschwitz is de Duitse naam voor de Poolse plaats Oswiecim. In 1939 werd het stadje ingelijfd door nazi-Duitsland. In 1940 openden de Duitsers in de buitenwijken van de stad een concentratiekamp. Dat basiskamp, ook aangeduid als ‘Auschwitz I’, was aanvankelijk alleen bedoeld voor Poolse gevangenen. Na de annexatie van Polen puilden de Poolse gevangenissen uit, waardoor de nazi’s op zoek moesten naar nieuwe plekken om gevangenen op te sluiten. De eerste gevangenen arriveerden op 14 juni 1940, en werden ondergebracht in 22 barakken die ooit toebehoorden aan het Poolse leger. Op de toegangspoort van Auschwitz I staan de beruchte woorden ‘Arbeit macht frei’. In Auschwitz I experimenteerde de SS voor het eerst met het dodelijke gifgas zyklon B, dat werd gebruikt om Poolse en Russische krijgsgevangenen te ­vermoorden.

In 1941 begon op een paar kilometer van het stadje Auschwitz de bouw van een vernietigingskamp, ook wel bekend als Birkenau, Auschwitz-Birkenau of Auschwitz II. Nadat de nazi-top in januari 1942 tijdens de Wannseeconferentie had besloten tot de ‘Definitieve oplossing van het Jodenvraagstuk’, oftewel de vernietiging van het Europese Jodendom, werden de eerste Joden naar Auschwitz gestuurd. Zij werden in Auschwitz I vergast, maar algauw werd de gaskamer verplaatst naar Auschwitz-Birkenau, waar nog eens vier gaskamers werden bijgebouwd. Het overgrote deel van de massamoorden vond daar plaats. In de loop der jaren kwamen er nog tientallen kleinere kampen bij, waar voornamelijk dwangarbeid werd verricht. De grootste van die ­kleinere kampen was Monowitz, ofwel Auschwitz III.

Van alle concentratie- en vernietigingskampen die door de nazi’s werden gebouwd, vielen in Auschwitz de meeste doden. In de loop der jaren werden naar schatting ruim een miljoen mensen in Auschwitz vermoord in de gaskamers, van wie het overgrote deel ­Joden. Nog eens tweehonderdduizend andere gevangenen kwamen om door ziekte en honger. De gaskamers bleven in gebruik tot november 1944.

De leiding van het kamp was in handen van officieren van de Schutzstaffel (SS), de militaire tak van de nazipartij. De commandant stond aan het hoofd. De beruchtste SS-commandant van Auschwitz was Rudolf Höss, die in 1947 ter dood werd veroordeeld en in Auschwitz werd opgehangen. Een andere beruchte SS’er was dokter Josef Mengele, die in het kamp medische experimenten uitvoerde op gevangenen.

In januari 1945, toen duidelijk werd dat nazi-Duitsland de oorlog zou verliezen, werd Auschwitz door de SS geëvacueerd. Zo’n zestigduizend van de overgebleven gevangenen werden gedwongen tot ‘dodenmarsen’, voettochten naar plaatsen waarvandaan ze naar ­andere kampen zouden worden vervoerd. Volgens het United States Holocaust Memorial Museum stierven on­geveer 15.000 mensen tijdens de dodenmarsen door uitputting, honger en kou. Op 27 januari 1945 bevrijdden Sovjetsoldaten Auschwitz, waar zij nog zo’n 8000 zeer verzwakte gevangenen aantroffen.

Lees ook: 

Opa werkte in Auschwitz

Opa was SS’er in Auschwitz. Zijn kleinzoon houdt het angstvallig geheim.“Als mensen erachter komen, bekladden ze mijn huis met hakenkruizen.” Het Duitse concentratie-en vernietigingskamp werd op 27 januari 1945, maandag 75 jaar geleden, bevrijd.

‘Iedereen zou een keer een vernietigingskamp moeten zien’

Het is maandag driekwart eeuw geleden dat Auschwitz werd bevrijd. Twee Joodse twintigers vertellen wat een bezoek aan de overblijfselen van de vernietigingskampen in Polen voor hen betekende. ‘De Holocaust is dichtbij.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden