null Beeld

In de schaduw van de minaretEildert Mulder

Waarom de Bosnische Fata Orlovic het kerkje in haar tuin afbreekt

Nee, blij was ze niet, zei Fata Orlovic tegen de Sarajevo Times. Bij de lang verbeide sloop van het illegaal op haar erf gebouwde orthodoxe kerkje werd ze zelfs even onwel. We moeten het verleden achter ons laten, vindt ze. Maar wat moet moet.

De ondergang van het godshuisje in het dorp Konjevic Polje, afgelopen weekeinde, is een verlate voetnoot bij de Bosnische burgeroorlog en de massamoord van 1995 in Srebrenica op achtduizend moslimmannen, uitgevoerd op bevel van de Servische generaal Ratko Mladic, die het Nederlandse VN-bataljon overrompelde.

Ze raakte in de oorlog 22 familieleden kwijt

Bij die ‘eerste genocide op Europese bodem sinds 1945’ verloor Fata, nu 79, haar man. In totaal raakte ze in de oorlog, van 1992 tot 1995, 22 familieleden kwijt. Kort na het drama van Srebrenica kwam het vredesakkoord van Dayton tot stand. Fata’s kinderen wonen nu in Amerika. Graag hadden ze hun moeder meegenomen. Maar die wilde per se terug naar Konjevic Polje, het dorp waaruit de familie was verjaagd. Etnische zuivering heette dat, in de schuttingtaal van de burgeroorlog. Konjevic ligt in de Republika Srpska, een product van die oorlog en nu de Servische deelstaat binnen de Bosnische federatie. Moslims waren daar niet meer welkom.

Het duurde ook na het vredesverdrag nog even voordat Fata terug kon. In 1999 was het zo ver. Er wachtte haar veel narigheid. Haar huis was veranderd in een puinhoop. Tijdenlang had ze geen stromend water of elektriciteit. Maar wat haar vooral stak was dat kerkje, gebouwd op haar erf.

Fata gedroeg zich bepaald niet als een door het leven geknakt menselijk wrak. Voor de oorlog behoorden zij en haar man tot het welgestelde segment van de samenleving. Ze bezaten vier huizen. Fata slaagde erin, getuige een foto op internet, haar woonhuis in volle glorie te herstellen. Maar die kerk stond nog wel op haar erf. En die moest verdwijnen, vond ze.

Bouwen op andermans grond, dat kan niet

Op de dag van de sloop, een paar dagen voor het definitieve levenslang tegen Mladic, zegt ze voor kerken en moskeeën hetzelfde respect te hebben. Maar bouwen op andermans grond, dat kan niet. Het is een oergevoel, al aanwezig bij de eerste Groninger boer die, nadat God hem uit de klei had geboetseerd, zijn maker toeriep: ‘Van mien laand of!!!’

De bouwers van het kerkje gingen er in hun overwinnaars-waan vanuit dat de islamitische eigenaars van de grond nooit zouden terugkeren. Fata wilde hun inwrijven dat ze het bij het verkeerde eind hadden. Natuurlijk herinnerde dat kerkje haar ook pijnlijk aan haar persoonlijke drama’s.

Fata stortte zich in een nieuwe oorlog

Dit soort godshuisjes hadden een functie bij de etnische zuiveringen. Ze bezegelden die. Regio’s met voorheen veel moslims moesten een christelijke uitstraling krijgen. De Serviërs sloopten daarom moskeeën en bouwden her en der kerkjes, bijvoorbeeld in de tuin van Fata. Met religiositeit had dat weinig van doen, het was de satans-dienst van overgekookt nationalisme.

Fata stortte zich in een nieuwe oorlog: van eindeloze gerechtelijke procedures. In 2007 leek ze te hebben gewonnen. De Republika Srpska beloofde het kerkje te zullen verplaatsen. De BBC jubelde dat er binnenkort weer mais en groente zouden groeien op het erf van Fata. De strijd zou in werkelijkheid nog 14 jaar duren. Het Europese hof voor de rechten van de mens zorgde voor de doorbraak, in 2019. Het hof droeg de Republika Srpska op het kerkje binnen drie maanden te slopen, wat uitliep op twee jaar. De moskee van Konjevic Polje staat er trouwens weer.

Lees ook:

Hier werden duizenden gedood, en wij kijken weg

Nederland heeft aan de gebeurtenissen bij Srebrenica een trauma overgehouden. Alleen beseffen de meeste Nederlanders dat niet. Volgens historicus Eelco Runia en defensiespecialist Christ Klep kijken we vooral weg, nog wel.

In de rubriek ‘In de schaduw van de minaret’ leest u bespiegelingen over de islamitische wereld van Eildert Mulder, arabist en oud-redacteur van Trouw.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden