null

Miscommunicatie

Waarom appen zo vaak tot misverstanden leidt, had Plato je al kunnen vertellen

Beeld Ming ong

De afgelopen twee jaar hebben we meer moeten appen dan ooit. Toch ontstaat er snel een misverstand. Hoe kan het dat online communicatie vaak zo tekortschiet, en weten filosofen raad? Deel twee van een tweeluik, over appen en mailen.

Laura Molenaar

Een vriendin stuurt een e-mail die wel heel kortaf klinkt. Is ze boos, of heeft ze haar mailtje gewoon haastig geschreven? Je appt naar je ouders dat je een mooi cijfer hebt gekregen voor je tentamen, en het enige wat je terugkrijgt is ‘OK’, of een duimpje omhoog. Lekker dan. Hoe kan het dat online communicatie zo snel tot misverstanden leidt? En kan de filosofie ons helpen zulke misverstanden te voorkomen of op te lossen?

Het is niet zo dat misverstanden alleen voorkomen via de app of mail, zegt Gert-Jan van der Heiden, hoogleraar filosofie aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Hij wijst erop dat de Oudgriekse filosoof Plato al mopperde over geschreven communicatie: “Plato klaagt erover dat het schrift zwak is en blootstaat aan allerlei misinterpretaties. In een één-op-één-gesprek kun je iemand verbeteren als je merkt dat je toehoorder je verkeerd begrijpt. Maar in een brief kun je je woorden niet toelichten.”

Snel, snel

Volgens Van der Heiden kun je brieven dus zien als de eerste vorm van telecommunicatie. Toch zijn er juist in onze tijd nog extra drempels voor gesprekken, zegt hij. “Als je een e-mail opstelt zou je heel lang kunnen nadenken over je tekst, om alle mogelijke misverstanden weg te nemen. Maar dat doe je niet; communicatie per e-mail gaat snel, snel. Het ontbreken van onderlinge nabijheid betekent dat je meer aandacht zou moeten besteden aan je boodschap, maar we doen het juist minder.”

Als ontvanger zou je strategieën kunnen toepassen waardoor een misverstand sneller opgelost wordt, zegt Van der Heiden. Die strategieën zijn ontwikkeld in een vakgebied dat de hermeneutiek heet, of ‘interpretatiekunde’. De interpretatiekunde zoekt naar praktische aanwijzingen voor het interpreteren.

Eén zo’n strategie noemt Van der Heiden ‘spelen met de context’. “Oké, die mail van je vriendin klinkt wat bits. Maar je kunt proberen je in te denken: misschien heeft mijn vriendin het heel druk en moest ze snel een mailtje tikken en weer verder. Die bitsheid is dan niet tegen jou gericht, maar het product van de drukte en stress. De Duitse filosoof Hans-Georg Gadamer zegt dan ook: je moet de tekst zo welwillend mogelijk lezen. Probeer verschillende contexten te bedenken die de boodschap, of de toon van de boodschap, verklaren. Dat is denk ik heel belangrijk om misverstanden te voorkomen.”

Context

Bij veel online communicatie mis je context die je bij een gesprek in het ‘echte leven’ wel zou hebben. Als je bij je vriendin op visite zou zijn, zou je aan haar lichaamstaal of gezichtsuitdrukking merken dat ze gestrest is, maar in een mail krijg je die informatie er niet bij.

Taalfilosoof Emar Maier, werkzaam aan de Rijksuniversiteit Groningen, herkent de moeilijkheid met mailen en appen. Hij is 44, en zijn kinderen verbeteren zijn whatsappjes: “Ik hoor van hen dat ik geen punt mag gebruiken na een zin. En dat ik niet ‘OK’ mag typen, want dat komt onaardig over. Liever ‘oké’ of ‘okay’.”

Emoji’s en gifjes

Met geschreven taal hoor je geen intonatie of pauzes, je ziet geen gezichtsuitdrukkingen en handgebaren, en dat bemoeilijkt de interpretatie, zegt Maier. “Ironie kun je in één-op-één-conversaties goed communiceren, maar in geschreven taal niet. Daarom zijn de emoji’s en leestekens toegevoegd aan de taal, en tegenwoordig ook gifjes en stickers. Daarmee kun je snel en makkelijk je intentie aangeven, en miscommunicatie verminderen.”

Zo hebben we met moderne middelen manieren gevonden om nuanceverschillen aan te geven, waarmee we misschien iets dichter bij de gesproken taal komen. Toch heeft het niet kunnen voorkomen dat misverstanden ook via apps en mails ontstaan. Daarvoor heeft Maier een taalkundige verklaring. Emoji’s lijken namelijk in bepaalde opzichten veel op woorden (het is in dat opzicht niet verrassend dat het Oxford-woordenboek 😂 tot woord van het jaar 2015 verkoos).

“Emoji’s zijn deels gewoon plaatjes die mensen, dieren, of dingen afbeelden. Een gezichtje met opgetrokken wenkbrauwen zien we automatisch als verbazing. Die betekenis hoef je niet te leren, zoals je dat wel moet met een woord als ‘verbazing’.”

De aubergine-emoji

Maar Maier wijst erop dat de betekenis van emoji’s vaak óók voor een deel is aangeleerd. Denk aan de aubergine-emoji, die betekenis moet je wél leren (en nee, die gebruik je dus niet als je ’s avonds aubergine gaat eten). Bij zulke aangeleerde betekenissen ontstaan ook weer makkelijk misverstanden. “De chattaal van jongeren verandert snel, je zou kunnen zeggen dat de oudere generaties eigenlijk een ander dialect spreken. Mensen van boven de 60 gebruiken emoji’s vaak als een soort versiering, of als vervanging van een woord binnen een zin. Dan gebruiken ze het plaatje van een huis in plaats van het woord ‘huis’.”

Taalkundige Lauren Fonteyn ziet die generatieverschillen ook. “Ik gebruik graag die emoji van een glimlachend gezichtje met open ogen. Mijn studenten vinden dat juist een hele droge smiley, die gebruiken ze als teken van sarcasme.”

Taalverandering op steroïden

Fonteyn onderzoekt aan de Universiteit Leiden hoe taal verandert, en schreef een essay op Neerlandistiek.nl over het gebruik van de punt in whatsappjes – zoals Maier ook ervaarde wordt die vaak als onbeleefd of bot geïnterpreteerd. “Door het internet is onze schrijftaal heel snel veranderd. Dat was al langer aan de gang, maar het internet heeft die verandering op steroïden gezet.”

Er zullen vast mensen zijn die zulke innovaties taalverloedering noemen, maar zo ziet Fonteyn het helemaal niet. “Wat is goed taalgebruik? Is dat de standaardtaal, taal die mensen in de Randstad gebruiken, taal die logisch klinkt, of taal waarmee je je het beste kan uitdrukken? De veranderingen in online communicatie zijn erop gericht om jezelf beter uit te kunnen drukken en misverstanden te minimaliseren. Vanuit het oogpunt van effectieve communicatie zijn die ontwikkelingen dus juist goed te noemen.”

Emoji’s, stickers en leestekens zijn allemaal verrijkingen van de geschreven taal. Tegelijkertijd lijken ze weer genoeg op woorden om verwarring en miscommunicatie te veroorzaken. Of Plato het ook zo gezien zou hebben? Zo ja, dan zou hij misschien geschreven hebben: “Het schrift is zwak 😂”. Al is dat natuurlijk ook maar een interpretatie.

Lees ook:

Hoe kan het dat zoomen niet went? Filosofen ontleden het probleem

Na twee jaar went het zoomen nog steeds niet. Hoe kan het dat online communicatie vaak zo tekortschiet, en weten filosofen raad? Deel een van een tweeluik: over beeldbellen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden