Interview Saskia Kalb

Waarom angst helemaal geen beperking hoeft te zijn

Beeld Ilse Van Kraaij

Om haar angsten beter te begrijpen dook voormalig econoom Saskia Kalb de biologie en psychologie, maar ook de filosofie, boeddhisme en de joodse kabbala in. Ze kwam tot de conclusie dat angst niet een beperking, maar juist een goede motivator kan zijn.

Meteen aan het begin van het interview geeft Saskia Kalb al aan dat ze nerveus is. Ze heeft sinds haar jeugd al last van angsten en paniekaanvallen, angsten zonder concrete oorzaak. Rond haar dertigste werden die zo heftig, dat ze besloot dat er iets moest veranderen. Ze probeerde van alles: verschillende psychologen, homeopathie, yoga. Toen niets bleek te werken, klopte ze bij haar psychiater aan voor medicijnen. Maar hij weigerde die haar te geven. Kalb: “Hij zei dat ik alles in me had om op een constructieve manier met de angst om te gaan.”

Kalb (1966) gaf haar baan in de financiële sector op en besloot bij verschillende theorieën te rade te gaan waar haar angst nou vandaan komt: in de biologie, de psychologie, maar ook in de filosofie en bij het boeddhisme. Die ervaringen en de kennis die ze opdeed over angst in die verschillende theorieën, schreef ze op in het boek ‘De schoonheid van angst’, dat onlangs verscheen.

Ondanks uw angsten besloot u toch om dit boek te schrijven en te publiceren. Waarom?

“Het is verschrikkelijk eng om mezelf zo bloot te geven, maar ik wilde mijn angst omzetten in iets positiefs, zodat ik daar iemand mee kan helpen. Ik denk dat ik een boek heb geschreven dat ik zelf had willen lezen toen ik dertig was. Waardoor ik weerbaarder zou zijn geweest en zelf had kunnen kiezen welke therapieën wel en niet bij mijn karakter passen.

“Ik las dat een op de vijf mensen tijdens zijn leven met een angststoornis te maken krijgt, en de helft daarvan daar niet over durft te praten. Dat vind ik ernstig, en ik heb daar compassie voor, want ik weet hoe dat voelt. Hoe je daardoor vereenzaamt. Ik heb me heel lang niet begrepen gevoeld, omdat ik er niet over sprak. Mijn ouders wisten het niet, mijn broertje wist het niet, mijn beste vrienden en vriendinnen wisten het niet.”

U schrijft dat angst tegenwoordig meer op de loer ligt, bijvoorbeeld door sociale media. Wat bedoelt u daarmee?

“Individualisering was vroeger iets positiefs: mensen kregen het recht om te zeggen wat ze wilden en mochten zichzelf zijn. Maar dat is doorgeslagen; mede door de sociale media is individualisering een concurrentieslag geworden. Het gaat niet meer om jezelf ontwikkelen, maar om beter te zijn dan de ander. Ik moet een mooiere vrouw hebben dan jij, een betere baan, intelligentere kinderen. Ik denk dat dat veel onrust en angst in de hand werkt. Mensen zijn ook veel meer in hun hoofd gaan zitten, en zoeken minder de verbinding met de natuur.

“Mensen leggen zichzelf veel druk op, maar zijn ook minder weerbaar dan vroeger. Kinderen worden beschermder opgevoed. Met angst moet je leren omgaan. Ik zou willen pleiten voor psychologie als verplicht vak op de middelbare school. Met handvatten om te leren welke angsten je bij jezelf zou kunnen herkennen, en hoe je daar op een constructieve manier mee om kan gaan. Dat zou niet alleen het taboe doorbreken, maar kinderen ook weerbaarder maken.”

Uw boek heet ‘De schoonheid van angst’. Wat is er zo mooi aan angst?

“Angst kan een enorme motivator zijn, een leermeester, iets wat je vooruitbrengt als je de confrontatie ermee aandurft.

“Als je je angstig voelt over iets, moet je niet denken dat dat een signaal is dat je iets niet moet doen. Angst geeft juist aan dat je op het punt staat om een belangrijke verandering mee te maken. Volgens mij zijn alle angsten in de basis angst voor verandering, of het nou angst voor een nieuwe baan is, angst voor een verhuizing of voor de ultieme verandering van leven naar dood.

“Er zijn veel wetenschappelijke onderzoeken die aantonen dat angst samengaat met een enorm aantal positieve karaktereigenschappen: intelligentie, tolerantie, een groot probleemoplossend vermogen. Allemaal mooie eigenschappen die belangrijk zijn in de samenleving. Ik heb in mijn werk veel last gehad van het feit dat ik angstig was, wat niet paste bij de cultuur waarin ik werkte. Nu zou ik als leidinggevende altijd een angstig persoon in mijn team willen hebben, omdat die een belangrijke functie heeft in het opsporen van risico’s en het oplossen van problemen.”

Saskia Kalb: ‘Als leidinggevende zou ik altijd een angstig persoon in mijn team willen hebben omdat die een belangrijke functie heeft in het opsporen van risico's en het opsporen van problemen.’

Dus angst is helemaal geen slechte raadgever?

“Nee, voor mij niet. Nou, angst voor angst is een heel slechte raadgever, want dan beland je uiteindelijk bij paniekaanvallen, dat je bang wordt om weer een angstaanval mee te maken. Maar angst op zich is een goede raadgever. Die zegt: je staat voor een grote uitdaging, neem die stap. Het feit dat je angstig bent, betekent dat iets belangrijk voor je is.”

Aan welke van de theorieën die u bespreekt, heeft u zelf het meeste gehad?

“Wat me veruit het meeste heeft geholpen, buiten de psychoanalyse, zijn de filosofie en het boeddhisme. Die leerden me mijn angst te relativeren. Het boeddhisme was voor mij fijn, omdat het zegt: angsten komen binnenwaaien en gaan ook weer weg, als eb en vloed. Door te mediteren leer je gedachten en emoties te bekijken zonder daar een label op te plakken. Je moet proberen om te accepteren dat die angst of dat verdriet er gewoon is, en ook weer over zal gaan.

“Voor filosofen is angst een interessant gegeven waarmee je vooruitkomt in het leven. De Deense filosoof Søren Kierkegaard zei: jezelf leren kennen staat gelijk aan het leren kennen van je angsten. Daarmee heb je een instrument in handen om een authentiek mens te worden.”

U beschrijft ook hoe angst volgens Kierkegaard samenhangt met de vrijheid om keuzes te maken.

“Hoe meer vrijheid je hebt, hoe meer angst je hebt. Maar ook hoeveel meer potentie om dingen te bereiken in het leven, volgens Kierkegaard. Als voorbeeld geeft hij de man die op de rand van een hoog gebouw staat. Die heeft de keuze om te springen. Dat noemt Kierkegaard de duizelingwekkendheid van de vrijheid. Hoogtevrees is niet de vrees voor hoogte op zich, het is de angst voor jezelf, omdat jij de beslissing zou kunnen nemen om eraf te springen.

“Volgens Kierkegaard heb je de vrijheid om keuzes te maken, om veranderingen aan te gaan. Je kunt de confrontatie met die verandering aangaan, wat gepaard gaat met angst. Dan ontwikkel je je. Of je gaat de verandering niet aan, en je ontwikkelt schuld. Dat is ook geen fijne emotie. Schuld kan weer tot angst leiden.”

Ook de joodse mystieke traditie van de kabbala was voor u een eye-opener.

“De kabbala zegt: hoe groter je angsten, hoe groter je ego. Heb maar eens iets minder verwachtingen van jezelf en van het leven. Iedereen draagt zijn eigen bagage aan leed met zich mee. Waarom zou jij meer recht hebben op aandacht dan een ander?

“Dat relativeerde ontzettend. Ik moest toegeven dat ik dacht dat ik het zwaarder had dan een ander vanwege mijn angsten, en dat ik daarom meer aandacht verdiende. Maar iedereen draagt zijn eigen koffers met pijn bij zich. Mijn psychiater zei terecht: wie heeft jou ooit beloofd dat het leven alleen maar leuk is?”

Heeft het schrijven van het boek u geholpen met uw angst om te gaan?

“In eerste instantie hielp het me, denk ik, niet dat ik pijnlijke persoonlijke ervaringen op moest halen. Dat maakte me weer extra gevoelig voor angst. Aanvankelijk wilde ik het boek onder een pseudoniem schrijven, maar dat zou niet eerlijk zijn. Ik propageer in het boek juist dat je je niet moet schamen, dat je trots moet zijn op je angst.

“Op de langere termijn heeft het schrijfproces me wel geholpen om mijn gedachten beter te kunnen structureren. Misschien krijg ik weer een paniekaanval, want het hele proces rondom de publicatie is heel spannend. Maar dat is dan maar zo. Juist dat ik zoveel angst voel, betekent dat ik op de drempel sta van iets belangrijks. De reacties van mensen die zich al geholpen voelen door mijn verhaal zijn hartverwarmend.

“Ik heb mijn angsten inmiddels geaccepteerd. Vroeger zat angst achter het stuur, nu is het een co-piloot geworden.”

Saskia Kalb, De schoonheid van angst, ISVW Uitgevers, 300 blz. €24,95

Lees ook:

De filosoof biedt hulp: hoe moeten we omgaan met angst?

Kan de filosofie helpen bij de aanpak van problemen? Deze aflevering: angst. Waar komt het vandaan en hoe gaan we ermee om?

Angst als iets positiefs: durf gewoon bang te zijn, zegt oorlogscorrespondent Hesna al Ghaoui

De Hongaars-Syrische oorlogscorrespondent Al Ghaoui onderzoekt angst in al haar vormen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden