Wat is hier nu erg aan?

Waarom Angela Merkel gelijk had toen ze Emil Nolde van de muur haalde

Leonie Breebaart. Beeld Maartje Geels

Het hing op een ereplaats in de Berlijnse ambtswoning van Angela Merkel, het zeegezicht ‘Brecher’ van de expressionist Emil Nolde (1867-1956). Een dreigende lucht boven een grootse golf die op het punt staat te breken, een fraaie noordelijke voorstelling. 

Of misschien eerder een boreale, want het museum Hamburger Bahnhof in Berlijn heeft de schilder vorige maand ontmaskerd als een overtuigde nazi. Hoewel Nolde door Hitler tot de entartete Kunst werd gerekend, betreurde de schilder dat oordeel ten zeerste, bewijst onderzoek nu. Tot aan het einde van de oorlog is Emil Nolde een overtuigd aanhanger van Adolf Hitler gebleven.

Erg genoeg, zult u zeggen, maar een echte rel ontketende Angela Merkel, omdat ze haar aan het museum uitgeleende Nolde niet meer terug wil. U las het misschien al in de maandagkrant: nogal wat mensen verwijten de Bundeskanzlerin nu te zwichten voor een politiek-correcte tijdgeest. Welke kunstenaars zijn überhaupt nog deugdzaam genoeg om Merkels werkkamer te sieren, vroeg Johannes Schneider zich af. “Maak dan zelf zo’n schilderij, dan weet je zeker dat je geen aanstoot geeft”, adviseerde hij. Een paar da­gen later plaatste Die Zeit een vergelijkbaar artikel onder de intro: “Angela Merkel haalt Nolde van de muur. Daarmee komt ze tegemoet aan het nieuwe verlangen naar bezemschone kunst.”

Leuk gevonden, dat bezemschoon, maar van een nieuw verlangen is geen sprake. We worstelen tenslotte al decennia­ met foute ge­­nieën, zoals de antisemitische schrijver Louis-Ferdinand Céline of de nazi-sympathisant Heidegger.

Nieuw is hooguit dat kindermisbruikers als Roman Polanski en Michael Jackson sinds #MeToo ook ‘fout’ gevonden worden. Maar ook dan maakt het nogal wat uit of je het kunst­werk afwijst op grond van een oordeel over de levenswandel van de maker (‘Van Emil Nolde houden kan écht niet meer’) of dat je je afvraagt welke ethisch-politieke boodschap een kunstwerk dankzij het gedrag van de kunstenaar meetorst.

Een vrouw kijkt naar ‘Brechter’ van Emil Nolde Beeld AFP

Raar statement 

Dat is een cruciaal verschil. Je kunt Michael Jackson om zijn muziek blijven bewonderen, maar het wordt dubieus als je een openbaar gebeuren, pakweg de verkiezingsbijeenkomst van de Amerikaanse democraten, met zijn hits opent. Dan wordt die muziek een statement: misbruik kan deze partij zeker niks schelen.

Dat verschil lijkt genoemde Merkelcritici te ontgaan. Terwijl het daar bij de Nolde-rel juist om gaat. De ambtswoning van de bondskanselier staat ergens voor, daar ontvangt ze bezoek. Nu iedereen kan weten dat Nolde een echte nazi was, wordt het wel een heel raar statement om diens schilderij uit 1936 pontificaal terug te hangen.

Niet dat ‘Brecher’ ineens behoort tot de categorie nazi-propaganda. Daar stijgt Nolde’s werk ver bovenuit. Het doek roept eerder de vraag op hoe een echte nazi ook een echte kunstenaar kan zijn.

Dat zijn vragen die je in een museum aan de orde stelt, zoals op dit moment in Berlijn ook gebeurt. Als pronkstuk in de ambtswoning van de bondskanselier heeft Nolde afgedaan, is zijn werk ongepast geworden. Dat respecteert Angela Merkel, hoe mooi ze dat zeegezicht verder ook mag vinden.

Anders dan Leonie Breebaart in een eerdere versie van deze column schreef, ligt het museum Hamburger Bahnhof niet in Hamburg, maar in Berlijn, evenals de ambtswoning van Angela Merkel. 

Leonie Breebaart is filosoof en redacteur van Trouw. Zij onderzoekt in haar column de actualiteit op filosofische wijze. Al haar columns zijn te lezen in dit dossier. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden