Filosofisch ElftalAnderhalve meter

Waarom aanraking zo belangrijk is (én eng)

Een oudere vrouw begroet een buurjongetje dat voorheen regelmatig bij haar op bezoek kwam.Beeld AFP

Wat betekent het dat we elkaar in deze crisistijd niet kunnen aanraken, vraagt het filosofisch elftal zich af. ‘Zintuigen zijn kennisinstrumenten. En nu krijgen we maar een deel van de mogelijke kennis binnen.’

Door de corona-maatregelen raken we elkaar niet of nauwelijks aan. Veel dierbaren hebben we al wekenlang niet in onze armen gesloten; alleenstaanden hebben in deze periode vaak geen enkel lichamelijk contact gehad. Hierdoor kan huidhonger ontstaan: een intens verlangen naar aanraking. Wat is de waarde van fysieke nabijheid en aanraking? En wat is aanraking eigenlijk precies?

“We hebben vijf zintuigen, maar we gebruiken er nu maar twee”, zegt Marli Huijer, hoogleraar publieksfilosofie aan de Erasmus Universiteit. “Iemand horen of zien kan best op anderhalve meter. Maar iemand in je armen voelen, proeven bij het zoenen of diens geur opsnuiven zit er niet in, tenzij je samen in quarantaine zit. Zintuigen zijn kennisinstrumenten; ze geven ons kennis over de wereld. En nu krijgen we maar een deel van de mogelijke kennis binnen.

“Daarnaast kun je met horen en zien iemand makkelijk tot object maken, tot een voorwerp dat jij hoort of ziet. Onze oren en ogen leveren bemiddelde kennis op: allerlei filters – dat kunnen vooroordelen of theorieën zijn, maar ook make-up of een bril – zorgen ervoor dat we op een bepaalde manier kijken of luisteren. Een aanraking is ónbemiddeld: bij een knuffel zijn er geen filters die beïnvloeden hoe iemands huid aanvoelt. Ook blijf je makkelijker allebei subject, omdat als je iemand aanraakt, je ook meteen zelf aangeraakt wordt. Aanraking is daarmee intersubjectief: het vindt tussen mensen plaats, de ervaring zit op beide niveaus. Onze aanrakingen doen we vaak onderbewust, maar in deze tijd worden we ons ervan bewust hoe belangrijk ze zijn.”

“In de filosofie wordt denken van oudsher verbonden aan het zintuig zien”, reageert Gert-Jan van der Heiden, hoogleraar metafysica aan de Radboud Universiteit. “Zo willen we de waarheid beschouwen of inzien hoe te leven. Daarbij is ook sprake van die mogelijkheid tot objectiveren, die dan juist positief is: je wilt afstand tot het object waarover je nadenkt, er eerst rustig naar kijken, als een toeschouwer. Als we proberen objectief en neutraal te denken, willen we niet aanraken. Bij aanraking is namelijk inderdaad geen sprake van afstand, je wordt zelf ook geraakt en er verandert iets; aanraken doe je om impact te hebben. Onze lichamen veranderen dan ook door aanraking. Die is daardoor zowel verrijkend als bedreigend: iemand kan je strelen, maar ook slaan. Die dubbelheid van de aanraking ervaren we altijd. Nu concentreren we ons op de bedreigende kant – aanraking kan een virus overbrengen – maar missen we de verrijkende kant.”

Huijer: “Doordat we bij een aanraking niet weten wat de ander met ons gaat doen, gaat die altijd gepaard met risico. Als ik bijvoorbeeld iemand een zoen geef, lever ik me als het ware over aan die persoon. Als ik geluk heb, raakt de ander mij ook liefdevol aan. Maar hij of zij kan ook denken dat ik het flirterig bedoel en mij wegduwen. Door deze onvoorspelbaarheid kan aanraken heel spannend zijn. Maar er niet aan meedoen is simpelweg geen optie: we hebben het nodig om elkaar aan te raken.

“De Britse psychiater John Bowlby liet in de jaren vijftig zien dat het essentieel is voor een zuigeling om veel geknuffeld en aangeraakt te worden door de moeder. Zonder die lichamelijke hechting blijft het kind zijn leven lang problemen houden met sociale interacties. Inmiddels is gebleken dat aanraking ook belangrijk is voor volwassenen: het zorgt voor vertrouwen in anderen, de wereld en jezelf. Als je nu plots veel minder aangeraakt wordt, kan dat onzekerheid oproepen. Want als een dierbare jou aanraakt op een manier die je fijn vindt, zorgt dat ervoor dat je je beter voelt en je wilt verbinden met anderen. Oxytocine, het zogenoemde knuffelhormoon, is daarmee ook een soort antixenofobiehormoon.”

Van der Heiden: “De nabijheid van iemand zorgt er inderdaad voor dat iemand zijn ‘vreemdheid’ kan verliezen. Maar de aanwezigheid van een ander ­lichaam kan ook juist leiden tot angst of agressie; ook hier heb je weer te maken met die dubbelheid. Aanraking gaat altijd gepaard met kwetsbaarheid.

“De dichter Lucebert laat dat prachtig zien in zijn gedicht ‘De zeer oude zingt’, waarvan bijna iedereen deze regel kent: ‘Alles van waarde is weerloos’. De volgende regels luiden: ‘Wordt van aanraakbaarheid rijk / en aan alles gelijk’. Deze regels laten zien dat de waarde van iets gelegen is in zijn aanraakbaarheid, maar als we het te vaak aanraken kan het slijten, waardoor het zijn waarde door de aanraking ook juist kan verliezen.

“Dat geldt voor een reliëf dat door vele aanrakingen afslijt, maar ook voor onze relaties met anderen. Natuurlijk kun je als ouder je kind altijd blijven knuffelen. Maar die knuffel verandert wel: een jong kind knuffel je anders dan een volwassene. En een puber wil vaak niet geknuffeld worden; als je dat dan wel doet, kan een liefdevolle aanraking juist voor afstand zorgen, omdat je kind je zal wegduwen.”

Huijer: “Ik merk nu juist de andere kant van dit idee: doordat ik mijn beste vriendin niet kan aanraken, is onze intimiteit veel minder dan gewoonlijk. Onze gesprekken zijn minder diepgaand op anderhalve meter afstand; ik kan niet ‘voelen’ hoe het met haar gaat.”

Van der Heiden: “Dat laat zien: ons lichaam is zoveel meer dan slechts een object en communicatie is zoveel meer dan het overdragen van een letterlijke boodschap. Nu onze huid vaker ‘droogstaat’, zullen we dat zeker voelen.”

In het Filosofisch Elftal legt Trouw een actuele vraag voor aan twee filosofen uit een poule van elf.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden