Column Welmoed Vlieger

Vrijheid hoort wel degelijk bij religie

Tegen sommige misvattingen is vrijwel geen kruid gewassen. Een daarvan is dat onze belangrijkste liberale waarden voortkomen uit de Verlichting en bevochten zijn op het christendom. Laatst trof ik hier weer een mooi voorbeeld van. ‘De teloorgang van christendom en marxisme maakte de weg vrij voor onze individuele vrijheid. Dat is een kostbare verworvenheid’, stelde socioloog en biograaf Jolande Withuis vast in NRC Handelsblad. Nog even los van de curieuze aaneenschakeling van christendom en marxisme in deze context: waar baseert zij deze stelling op?

Het is in onze tijd het veelgehoorde adagium van liberaal-secularisten en religiecritici: vrijheid en religie zijn als water en vuur. Immers, met de waarheidsaanspraken van religies zou juist het tegendeel van vrijheid worden bewerkt. Zij ademen de geest van de verlichtingsfilosofen die sinds de 17de eeuw felle kritiek uiten op het toen allesbepalende christendom.

Inmiddels heeft religiekritiek een veel breder draagvlak dan vroeger het geval was. In de vaak hoogoplopende discussie over de aard en rol in de samenleving dreigt religie steeds meer in het verdomhoekje terecht te komen als iets dat achterhaald en onverdraagzaam zou zijn. Weg ermee dus, want: vrijheid boven alles.

Seculier-liberalen doen christendom af als een sprookje

Ik kan er eerlijk gezegd niet goed bij. Historici van naam en faam hebben de afgelopen decennia aangetoond dat liberale waarden als gelijkheid, democratie, verdraagzaamheid en de vrijheid van het individu niet het exclusieve resultaat zijn van de Verlichting maar hun basis hebben in het christendom. 

In het recent verschenen boek ‘Dominion – How Christianity changed the world’ gaat historicus Tom Holland nog een stap verder: zonder het christendom – met zowel zijn mooie als duistere kanten – zou de moderne seculiere beschaving niet hebben bestaan. Secularisme, liberalisme, atheïsme, mensenrechten: allemaal concepten die hun wortels hebben in het christendom. Seculier-liberalen kunnen het christendom misprijzend afdoen als een sprookje, maar hun waarden en kijk op de geschiedenis zijn, aldus Holland, in essentie christelijk. Dat geldt volgens hem ook voor de compassie met de zwakken, dat kennelijk zo afwezig was in de mainstream antieke wereld. Vrijheid en broederschap: ze vinden een bodem in het christelijk geloof.

De wat polemische toonzetting van Holland kan irritatie wekken: is dat nu echt nodig? Wat mij betreft wel. Het helpt het debat in bredere kring voor het voetlicht te brengen. Belangrijker nog is dat een onjuiste of eenzijdige beeldvorming rond de relatie tussen religie en moderne liberale waarden grote politieke implicaties heeft. Steeds vaker klinkt de oproep om religie uit de politieke orde te weren en terug te dringen tot het privédomein. Het gevaar is dat het op zichzelf legitieme secularisme zo tot nieuwe staatsreligie verwordt – intolerant naar gelovigen, aangezien deze een bedreiging vormen voor de zogenaamde neutraliteit van de staat. Terwijl de rechtsstaat in religie juist een broodnodige steunpilaar kan vinden, negeert men deze achteloos.

De vraag die Holland naar voren brengt lijkt mij relevant: kan onze moderne, vrije wereld overleven als de basis van wat wij als 21ste-eeuwse westerlingen tot onze belangrijkste waarden rekenen, verwijderd wordt? Om nieuwe vormen van ideologisering te kunnen weerstaan en onze waarden op echtheid en betrouwbaarheid te onderzoeken is een kompas nodig. Juist hier kan het christendom van blijvende waarde zijn.

Lees ook:

‘Het christendom is ons verleden, niet onze toekomst’

Rechts-nationalisten omarmen in heel Europa het christendom. Maar dat is alleen om de islam des te beter te kunnen verwerpen, meent de Franse politicoloog en islamkenner Olivier Roy.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden