Recensie De comeback van religie

Voor wie heeft zitten slapen: religie is wel degelijk aaneen comeback bezig

Onbeminde gelovigen.
Waarom we religieus blijven.
Guido Vanheeswijck.
Polis, 232 blz. 20 euro.
★★★☆☆​

De auteur

Guido Vanheeswijck (1955) is een Vlaamse filosoof en hoogleraar aan de Universiteit Antwerpen en de Katholieke Universiteit Leuven.

De thematiek

Ooit werden gelovigen aangesproken met de woorden ‘beminde gelovigen’. Die tijd ligt achter ons, zegt Guido Vanheeswijck. Het geloof is tegenwoordig in onmin geraakt, en gelovigen daarmee ook. Natuurlijk, er zijn nog wel een aantal kerkgangers over en men heeft meestal geen hekel aan zulke lui. Maar dat is dan ook slechts te danken aan het feit dat ze hun religie op een totaal onschadelijke manier strikt achter de voordeur beleven. Buitenshuis zijn zulke mensen doodnormaal en maatschappelijk volledig aangepast.

Is er nog een toekomst voor gelovigen die hun geloof werkelijk serieus willen nemen? Of zijn zulke gelovigen per definitie achterhaald? Die vraag staat centraal in dit boek, en Vanheeswijck belicht die vanuit verschillende kanten. 

Zo staat hij stil bij het beeld dat we uit de literatuur krijgen over de ontkerkelijking. We kennen allemaal de verhalen van Maarten ‘t Hart en Jan Wolkers, die op hardhandige wijze afrekenden met het achterlijke geloof van hun jeugd. In Vlaanderen deed Hugo Claus iets soortgelijks met de katholieke kerk. Door deze verhalen ziet onze cultuur hedendaagse gelovigen maar als dom en onnadenkend. En dat terwijl sociologen en historici tegenwoordig beweren dat de Verlichting direct voortkomt uit christelijke ideeën over incarnatie. Die oorspronkelijk gelovige bodem onder de Verlichting zijn we uit het oog verloren, en wie vandaag de dag nog wil spreken over de ‘ervaring van incarnatie’ wordt direct versleten voor onwetenschappelijk.

Toch ziet Vanheeswijck positieve geluiden. Op een nieuwe manier is religie bezig aan een comeback. Dat is vaak erg cultureel en weinig religieus, maar toch proeft hij bij een nieuwe generatie een grotere openheid naar authentiek geloof dat zonder gêne vragen over leven en dood weer ter sprake brengt.

Belangrijkste stelling

Als het geloof verdwijnt, verarmt de cultuur. Want tegen de huidige beeldvorming in, heeft het geloof de mens altijd een manier geboden om de onzekerheden van het leven bespreekbaar te maken. Dat is niet dom, onwetenschappelijk of onvrij, maar juist verrijkend.

Kenmerkend citaat

“Gelovigen spreken nog nauwelijks over hun geloof. Samenkomsten onder gelovigen baden doorgaans in een sfeer van levensbeschouwelijke vaagheid en lauwheid die op een sluipende manier elk diepgaand gesprek van de aanvang af verhinderen. 

“Ze blijven liever vasthouden aan praktische, administratieve, procedurele kwesties die tegenwoordig – door de ontkerkelijking – aan de orde zijn en vullen daarom hun vergaderagenda’s met gebakkelei over allerhande beleidsplannen: herstructurering van de parochies, herbestemming van kerkgebouwen, functie van kerkraden, kleine veranderingen in de liturgie.”

Reden om dit boek niet te lezen

Dit boek trapt vooral heel veel open deuren in. Vanheeswijck herhaalt wat anderen al beter of duidelijker hebben aangetoond, en weet weinig verrassends toe te voegen. Ook blijft tot het einde toe onduidelijk waar hij nu precies naartoe wil.

Het is tekenend dat hij zelfs de conclusies van zijn verhaal niet zelf trekt; de laatste bladzijden laat hij een dichter aan het woord die klaarblijkelijk beter dan hijzelf kan verwoorden waar het met het geloof naartoe moet.

Reden om dit boek wel te lezen

Maar wat hij doet, doet hij wel goed. Vanheeswijk is in staat om zeer uiteenlopende denkers zoals bijvoorbeeld Nietzsche, Charles Taylor of Shakespeare, helder en bondig te presenteren, ook voor wie geen voorkennis over deze auteurs heeft.

Dus mocht je de afgelopen jaren hebben zitten slapen en nog niet doorhebben dat religie aan een comeback bezig is, dan biedt dit boek een toegankelijke verkenning van dit fenomeen.

Lees ook:

We blijven onstuitbaar religieus

Anders dan statistici beweren en ondanks onszelf, zijn we hartstikke religieus. Maar dan moet je wel voorbij het clichédebat over God en zijn gevolg willen kijken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden