RecensieFilosofie

Voor dit essay loop je niet warm – en dat is precies de bedoeling

Pleidooi tegen enthousiasme. Als waarheid een kwestie van smaak wordt
Coen Simon, De Bezige Bij, 92 blz., € 11,99
★★★☆☆

Over de auteur

Coen Simon (1972) schreef essays voor onder andere Trouw, NRC en De Correspondent. In 2012 won hij de Socrateswisselbeker voor zijn boek ‘En toen wisten we alles’.

Stelling van dit boek

Om zich heen signaleert Coen Simon een epidemie van ‘enthousiasme’: “Of het nu een minister is die maatregelen aankondigt voor de misstanden in de zorg, een wetenschapsjournalist die de werking van een totale zonsverduistering uitlegt of een activist die dieren bijvoert in de Oostvaardersplassen, iedereen blijkt de kortademige taal van het enthousiasme te spreken.”

Pathos (emotie) is leidend geworden in de retoriek, ten koste van logos (logisch redeneren) en ethos (gezag). En Simon krijgt er de kriebels van. Is het een teken van de tijd dat we ons niet meer door de waarheid laten overtuigen, maar door het al dan niet geveinsde enthousiasme van de boodschapper?

‘Enthousiasme’ betekent ‘als door een god bewogen worden’. Welke god beweegt ons in een nihilistisch­­ tijdperk waarin het individu­­ maatgevend is? Is dit sappige nieuwe ‘enthousiasme’ niet eerder een teken van stuurloosheid dan van begeestering?

Waar enthousiasme leidend is, wordt de waarheid een kwestie van smaak, observeert Simon. Geen enkele gezaghebbende stem heeft nog het laatste woord, iedereen mag geloven wat hij wil.

Opvallende passage

Simon hekelt “het enthousiasme van diegenen die beweren dat ondanks alles de meeste mensen deugen, of van hen die gewoonweg hopen op een vreedzame en harmonieuze toekomst. In zulk risicoloos en richtingloos sentiment zou Kant niets anders hebben gezien dan ‘een meelevende smart die zich niet wil laten troosten’.”

In het verlengde daarvan bekritiseert Simon ook het klimaatactivisme van Greta Thunberg. De 17-jarige Zweedse gebruikt volgens Simon­­ de wetenschap op hoogst onwetenschappelijke wijze. Wetenschappelijke consensus van 97 procent over de opwarming van de aarde is aanzienlijk, erkent Simon, maar volgens het falsificatiecriterium van Karl Popper kan een wetenschappelijke waarheid nooit claimen in alle toekomstscenario’s waar te blijven. Je kan zo’n consensus dus niet als retorisch wapen inzetten, dan wordt het een totalitaire boodschap (‘Wie tegen mij is, is tegen de wetenschap’).

Redenen om dit boek niet te lezen

“Noem mij niet cynisch”, eist Simon­­ van de lezer. “Ik zou cynisch zijn als ik niet in verandering zou geloven.” Toch zit er wel degelijk cynisme vervat in zijn vergelijking van Thunbergs klimaatboodschap met de swish, een onbenullig dansje waarmee een 15-jarige jongen in korte tijd viraal ging op YouTube. Natuurlijk valt niet te bewijzen dat Thunbergs klimaatspijbelaars volgend jaar nog steeds kaarsrecht overeind staan met hun spandoeken, maar ook niet dat ze tegen die tijd geheid op een volgende internethype meeliften, zoals Simon hier suggereert.

Beeld De Bezige Bij

Wat is dan de verandering waar Simon in gelooft? Die staat dicht bij Poppers anti-utopische filosofie. Volgens Popper vergt maatschappelijke verandering vooral geduld, kritische tussentijdse evaluatie en aanpassing. Simon vindt dat volwassenen Thunberg moeten helpen om haar enthousiasme om te zetten in realisme – daar is ze meer bij gebaat dan bij een kritiekloze omarming van haar idealisme op sociale media.

Pathos mag dan de overhand krijgen in het hedendaagse debat, leunt de ‘stapsgewijze sociale technologie’ van Popper niet te zwaar op logos om mensen aan te spreken? Hier had Simon dieper op in kunnen gaan.

Reden om dit boek wel te lezen

De waarheden die Simon te berde brengt zijn niet verbluffend, onvoorstelbaar of begeesterend. Zijn essay roept niet op tot enthousiasme. Dat is precies de bedoeling.

Simons kritiek op ons nihilistische tijdsgewricht klinkt wellicht overdreven, een inventaris van tv-rubrieken over ‘trending topics­­’ lijkt zijn analyse te bevestigen. Zo zag ik in ‘EenVandaag’ een viraal filmpje over een 9-jarig gepest jongetje dat zelfmoord wil plegen, gevolgd door beelden van beroemdheden die samen met de kijker een traantje wegpinken om het lot van dit kind. Ten slotte voegde de verslaggever fijntjes toe dat er “zoals altijd ook complottheorieën” circuleren dat het filmpje misschien in scène is gezet: “We wachten af wat daarvan waar is.” Een dergelijk oppervlakkig engagement is het toppunt van cynisme.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden