Het  uitzicht van de filosoof Martin Heidegger aan zijn bureau in zijn hutje in het Zwarte Woud.

ProfielFilosofen in isolatie

Voor deze filosofen was isolatie een vorm van verzet

Het uitzicht van de filosoof Martin Heidegger aan zijn bureau in zijn hutje in het Zwarte Woud. Beeld Hollandse Hoogte / dpa Picture-Alliance

Door de geschiedenis heen hebben filosofen zich geïsoleerd van de buitenwereld. Ze zaten niet alleen letterlijk in een hutje na te denken, maar ze keerden zich ook af van hun collega's en de maatschappij. Isolatie was voor verschillende denkers een vorm van verzet. Wat leverde hen dat op? En kunnen wij er iets van leren?

MARTIN HEIDEGGER (1889-1976)

“De filosoof is altijd iemand geweest die zichzelf als banneling ziet”, zegt Gert-Jan van der Heiden, hoogleraar Fundamentele filosofie aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. “Dat komt ook terug in Plato’s allegorie van de grot: om inzicht te bereiken moet je je uit de omgeving van het alledaagse leven terugtrekken. Ik denk zeker dat ook Heidegger vond dat zijn isolement ervoor zorgde dat zijn denken zich kon ontvouwen.”

Martin Heidegger liet een hutje bouwen op de Todtnauberg in het Zwarte Woud, dat hij de ‘Hütte’ noemde. “Ik ben er weleens naartoe gewandeld. Het is daar heel rustig, er zijn wel wat boerderijen, maar je hebt alle ruimte om te lopen en op jezelf te zijn.”

Beeld Martin Heidegger

Dat is precies wat Heidegger ook zocht, vertelt Van der Heiden. “Heidegger verzette zich tegen het stadse leven. Dat was een soort romantische trek. Op het platteland heb je een meer natuurlijke, meer directe relatie tot je omgeving. Je cultiveert je eigen voedsel en je ervaart de groei van de natuur van dichtbij. Terwijl je relatie tot voedsel en natuur in het stadse leven bemiddeld wordt door technologie, commercie enzovoorts.

“Heidegger isoleert zich niet alleen van de stad, maar ook van zijn collegafilosofen. Daardoor is hij in staat om op een andere manier te denken. Hij belichaamt een breuk met het in de jaren twintig en dertig heersende Neokantianisme. De isolatie was een voorwaarde om die nieuwe manier van denken te ontwikkelen. Je kunt je natuurlijk nooit helemaal bevrijden van invloeden van buitenaf, maar het creëert wel ruimte voor ongebondenheid.”

Kunnen we die ruimte ook creëren nu we allemaal verplicht zijn tot zelfisolatie? “Het is nu een bijzondere situatie omdat we tot isolatie gedwongen zijn. Dat is bij Heidegger op geen enkele manier het geval. En de vraag is of dit soort isolatie echt leidt tot vrijheid om te denken. Ik merk het zelf ook als ik achter mijn computer zit. Dan is de verleiding groot om toch weer even te kijken wat de nieuwste stand van zaken is rondom het coronavirus. Juist omdat het zo speelt, worden je gedachten er voortdurend door bepaald.”

Diogenes geschilderd in 1860 door de Franse schilder Jean-Léon Gérôme. Beeld Wikipedia

DIOGENES VAN SINOPE (404-323 v.Chr.)

“Diogenes en zijn navolgers predikten schaamteloosheid en trokken zich niets aan van de etiquette of gewoonten”, vertelt Teun Tieleman, hoogleraar Antieke wijsbegeerte en geneeskunde aan de Universiteit Utrecht. “In het oude Griekenland werd Diogenes een opvallende figuur door zijn gedrag en uitspraken. Hij shockeerde mensen door in het openbaar te masturberen, rauw vlees te eten en hoogwaardigheidsbekleders te beledigen.”

Diogenes leidde een zwervend bestaan en keerde de maatschappij de rug toe. Volgens de overlevering leefde hij in een ton en deed hij afstand van al zijn bezittingen. “We weten vrij zeker dat Diogenes’ isolement niet inhield dat hij de wildernis introk om in totale afzondering te leven”, zegt Tieleman. “Zijn filosofie is een beetje paradoxaal. Enerzijds predikt hij dat je autonoom moet zijn en niemand anders nodig hebt, anderzijds zocht hij publiciteit, in woord en geschrift. Daar heb je andere mensen voor nodig.”

Met zijn onafhankelijke houding wilde hij zijn filosofie ‘voorleven’. “In het oude Griekenland was filosofie anders dan nu, het was niet iets theoretisch. Je moest laten zien dat je filosofie ook geleefd kon worden. Diogenes vond dat je je los moest maken van de sociale wereld met daarin waarden, normen en instituties. Daarmee ging je terug naar de eigenlijke, natuurlijke manier van leven. Dat betekende niet dat je als kluizenaar moest leven, maar dat je net als de dieren voor jezelf zorgde. Daarin lag voor hem de weg naar geluk.

“Een anekdote verhaalt over piraten die de boot waarop Diogenes reisde, kapen. Hij en een aantal anderen staan op het punt te worden verkocht als slaaf. Dan zegt Diogenes tegen de piraten: ‘Je kunt mij het beste verkopen aan iemand die een meester zoekt’. Zelfs als slaaf kun je een meester worden, dacht Diogenes, als je je niets van de conventies aantrekt en autonoom leeft.”

Blaise Pascal geschilderd door François II Quesnel in 1691.Beeld Wikipedia

BLAISE PASCAL (1623-1662)

“Alle ellende op de wereld wordt veroorzaakt doordat mensen niet gewoon thuis kunnen blijven”, schreef Blaise Pascal. Een tot de verbeelding sprekende uitspraak. Daarmee beschrijft Pascal onze moeilijke positie als mens, zegt Rudi te Velde, bijzonder hoogleraar Wijsbegeerte van Thomas van Aquino aan de Universiteit van Tilburg en co-auteur van het boek ‘Pascal als religieus denker’. “Volgens Pascal is de mens een dubbelzinnig wezen. Enerzijds verlangen mensen ernaar alleen te zijn. Maar als ze eenmaal alleen zijn, weten ze er geen raad mee.

“Mensen zijn volgens Pascal wezens die verstrooiing of afleiding zoeken. Als je jezelf opsluit, kom je jezelf tegen. Dat is niet prettig. Je denkt, ik moet eruit, ik moet onder de mensen komen. Mensen gaan dan naar het park of het strand”, zegt Te Velde. Maar die afleiding maakt ons niet gelukkiger, want die komt van buiten en niet vanuit onszelf. “Bovendien wordt dat geluk bedreigd als we bijvoorbeeld door het coronavirus niet naar buiten kunnen. Ons geluk moeten we niet laten afhangen van wat we buiten onszelf vinden.”

Zelf sloot Pascal zich niet af van de buitenwereld. “Zijn zus was ingetreden in een klooster en hij voelde wel de aantrekkingskracht van zo’n leven, maar uiteindelijk zette hij die stap niet zelf.” Hij veroordeelde mensen die naar buiten gingen ook niet, maar zag het als een heel menselijke neiging.

“Pascal heeft geen oplossing voor dit probleem, hij is geen moralist. Hij vertelt ons alleen hoe het werkt”, zegt Te Velde. Dat geldt ook nu we de gevolgen van het coronavirus ervaren. “Ik zie om me heen veel behoefte om overal een oplossing voor te hebben. Je stuit op een probleem: wat moeten we doen? Liefst communiceer je dat meteen met anderen via Facebook of Twitter. Maar uiteindelijk is dat ook afleiding. Wat misschien zou helpen is als mensen deze dagen gebruiken om Pascal te lezen.”

Ludwig Wittgenstein

LUDWIG WITTGENSTEIN (1889-1951)

Ludwig Wittgenstein sloot zich af van de filosofische gemeenschap en reisde af naar een hut vlak bij het Noorse dorpje Skjolden. “Het waren productieve periodes waarin Wittgenstein veel heeft geschreven. De meeste fundamentele ideeën in zijn vroege periode zijn in die tijd ontstaan”, zegt Martin Stokhof, emeritus hoogleraar Taalfilosofie aan de Universiteit van Amsterdam en Jin Yuelin-hoogleraar Logica aan de Tsinghua universiteit in Beijing. “Er hangt een sfeer omheen van iemand die daar weken in volstrekte eenzaamheid doorbracht. Maar je moet het ook niet overdrijven. Zo geïsoleerd was het ook weer niet, hij zat ook vaak in een hotel.” Toch moet het Wittgenstein hebben geholpen, want hij trok niet voor niets weg uit Cambridge, waar hij toen werkte.

“Wittgenstein wilde zich vooral afzonderen van het intellectuele klimaat in Cambridge. Zeker toen was Cambridge een klein stadje waar mensen nog 24 uur per dag, zeven dagen per week in hetzelfde academische milieu doorbrachten en daar al hun sociale contacten hadden. Wittgenstein was daar allergisch voor.

“Hij was een heel eigenzinnige, toch wel behoorlijk egocentrische man. Hij vond dat je hem niet begrepen had als je het niet helemaal met hem eens was. Maar zijn ideeën waren ook heel radicaal, die waren misschien lastiger te toetsen aan het oordeel van anderen. Wittgenstein dacht dat de logica in de filosofie een cruciale rol had en wilde de traditionele filosofie helemaal overboord zetten. Daarmee was hij ook inhoudelijk geïsoleerd.”

“Het is een romantisch ideaal, dat een kunstenaar of wetenschapper het beste functioneert in permanente opsluiting. Maar dat geldt maar in heel uitzonderlijke gevallen. Filosofie is natuurlijk een activiteit die je individueel doet, anders dan bijvoorbeeld in de biologie. Maar ook in modern filosofisch onderzoek merk je dat het werk steeds vaker gemeenschappelijk wordt gedaan. Uiteindelijk moet je je ideeën toetsen aan anderen, of je het nou leuk vindt of niet.”

Lees ook:

Samen tegen het virus: Kunnen wij westerlingen nog wel offers brengen voor het collectief?

Hoe maak je in deze tijd waarin de corona-epidemie alles lijkt te beheersen de juiste keuzes? Zijn wij als geïndividualiseerde westerlingen nog wel in staat om offers te brengen voor het collectief?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden