De NBV21: de nieuwe Bijbel-vertaling die afgelopen week werd gepresenteerd.

Nieuwe Bijbelvertaling

Voor de nieuwste Bijbel hebben de vertalers naar de lezers geluisterd

De NBV21: de nieuwe Bijbel-vertaling die afgelopen week werd gepresenteerd.

De meest gebruikte Bijbel in protestantse kerken, de NBV, gaat niet helemaal op de schop. Maar in de herziene versie, de NBV21, zijn wel 12.000 veranderingen doorgevoerd. God wordt weer Hij ­– en zo zijn er nog meer gevoelige kwesties.

Bij de verschijning van de compleet nieuwe, eigentijdse Bijbelvertaling in 2004 heeft het Nederlands Bijbelgenootschap meteen tegen de lezers gezegd: gebruik deze NBV en laat ons weten wat u ervan vindt.

Duizenden mensen reageerden. Wetenschappers stuurden geleerde opstellen, kerkgenootschappen verzonden hele dossiers, talloze ‘ gewone’ lezers schreven brieven of e-mails. Allemaal kwamen ze met suggesties voor een andere, betere vertaling van woorden, begrippen, zinnen in deze Bijbel die in de meeste protestantse kerken wordt gebruikt.

De reacties van gebruikers leverden uiteindelijk 3500 concrete voorstellen op om de NBV te verbeteren. Een zo massale betrokkenheid van lezers en dan ook nog met zoveel praktische oplossingen, dat had het Nederlands Bijbelgenootschap niet eerder meegemaakt. Ook elders op de wereld worden lezers wel betrokken bij nieuwe vertalingen, maar op deze schaal is het ongekend, zegt Matthijs de Jong, vertaler bij het Nederlands Bijbelgenootschap.

“Nee, nee, het was niet uit onzekerheid dat we mensen uitnodigden te reageren”, vertelt hij. “We wisten zeker dat de NBV een prachtige vertaling is, een indrukwekkend bouwwerk. Maar dat is niet het eindpunt voor altijd, het kan altijd beter. Die open houding willen we nu voortzetten.”

Slaaf wordt dienaar

Matthijs de Jong: “Bij dit voorbeeld uit Filippenzen 2 vers 6 en 7 zie je dat we niet alleen een woord wijzigen (slaaf > dienaar) maar de hele zin anders formuleren, waardoor de gestalte van God en de gestalte van een dienaar helderder tegenover elkaar komen te staan.” 

NBV:
Hij die de gestalte van God had, hield zijn gelijkheid aan God niet vast, maar deed er afstand van. Hij nam de gestalte aan van een slaaf.

NBV21:
Hij, die de gestalte van God had, maakte er geen aanspraak op aan God gelijk te zijn, maar deed afstand van zijn positie en nam de gestalte aan van een dienaar.

De Jong leidt het vertaalteam van het Nederlands Bijbelgenootschap dat werkt aan de herziening van de NBV uit 2004. NBV21 gaat die heten, zo maakte het Bijbelgenootschap deze week bekend. De nieuwe versie verschijnt volgend jaar en moet de Bijbel voor de 21ste eeuw worden – vandaar de naam. Van de NBV zijn 2 miljoen exemplaren verkocht, hoe groot de druk van de opvolger wordt, is nog niet bekend.

Drie jaar lang plozen de negen vertalers de 2000 pagina’s dikke NBV door, vers voor vers lazen ze, ze bespraken de suggesties. Het meeste werk is nu af, ze hebben maar liefst 12.000 veranderingen doorgevoerd.

Vooraf was duidelijk dat niet alles weer overhoop gehaald zou worden. De NBV was de opvolger van de vertaling uit 1951. In die halve eeuw is het taalgebruik enorm veranderd, en de NBV veranderde in 2004 mee. Dat werd een moderne, eigentijdse vertaling in begrijpelijk Nederlands – voor zover dat met een eeuwenoud boek mogelijk is.

Qua taalgebruik was de grote slag dus al geslagen, maar dat wil niet zeggen dat er hier en daar toch nog wat in onbruik geraakte woorden zijn gesneuveld. Aalmoes, bijvoorbeeld. Kommer. En onder invloed van nieuwe archeologische kennis doet bier zijn entree in de NBV21 als vervanging van drank. Bier bleek er in bijbelse tijden toch al te worden geschonken.

Sekseneutraaal

Op het gebied van genderneutraal taalgebruik zijn ook in 2004 de belangrijkste knopen doorgehakt. God is mannelijk in de Bijbel, dat blijft zo, en ook blijft hij HEER. Discussies over sekseneutralere benamingen als Eeuwige, Ene, Levende zijn destijds allemaal gevoerd, en met passie. Dat debat wilde het Bijbelgenootschap niet overdoen. De Jong: “Het past niet bij een revisie om deze kwestie te heropenen en er is ook geen alternatief dat door de breedte van de NBV-lezers wordt omarmd. Wel blijft voor in de NBV21 de leesaanwijzing staan dat men de godsnaam ook kan voorlezen als Aanwezige, Eeuwige of Enige.”

Gevoelig ligt ook hoe de vertaling naar God verwijst. Uit veel reacties spreekt ergernis dat verwijzingen naar God en Jezus in de NBV met een kleine letter worden geschreven: ‘het licht noemde hij dag, de duisternis noemde hij nacht’. De verwachting was destijds dat de hoofdletter gaandeweg wel zou verdwijnen, zegt De Jong, maar dat is niet gebeurd. Daarom doet de hoofdletter opnieuw haar intrede bij verwijzingen, zoals dat ook het geval was in de vertaling van 1951. Een eerbiedshoofdletter, heet dat in het kerkelijk vocabulaire. ‘Het licht noemde Hij dag’, staat er nu weer.

Aalmoes verdwijnt 

Matthijs de Jong: “Het woord ‘aalmoes’ werd in sommige bijbelboeken van de NBV gebruikt, maar in andere juist vermeden. In de NBV21 gebruiken we het niet meer, omdat het verouderd is, geen gangbaar Nederlands meer. Het is eigenlijk iets geven uit barmhartigheid. Zo staat het nu bijvoorbeeld in Matteüs 6 vers 2.”

Matteüs 6:2, NBV
Dus wanneer je aalmoezen geeft, bazuin dat dan niet rond, zoals de huichelaars doen in de synagoge en op straat om door de mensen geprezen te worden. Ik verzeker jullie: zij hebben hun loon al ontvangen.

Matteüs 6:2, NBV21
Dus wanneer je iemand iets geeft uit barmhartigheid, bazuin dat dan niet rond, zoals de huichelaars doen in de synagoge en op straat om door de mensen geprezen te worden. Ik verzeker jullie: zij hebben hun loon al ontvangen.

Theoloog Alain Verheij twitterde dat zeer kwalijk te vinden. Hij was 15 in 2004, schrijft hij, dus hij heeft altijd die kleine letters gelezen. Ook tijdens zijn studie theologie heeft hij nooit iets anders onder ogen gehad. “En ondertussen overleed er een generatie die mogelijk meer verknocht was aan de Hij”, stelt Verheij, wiens kritiek gedeeld wordt door een aantal theologen die het toejuichten dat in 2004 de eerbiedshoofdletter verdween. Verheij’s conclusie: “ We gaan echt zo keihard de conservatieve orthodoxie in.”

Projectleider De Jong weerspreekt dat. Een stap terug of ouderwets vindt hij de herintroductie van de hoofdletter niet, laat staan dat het een teken van orthodoxie zou zijn. “Je kunt meteen weer discussiëren over de nieuwe versie. Als je vanuit een bepaalde blik naar de Bijbel kijkt, kun je altijd dingen aanwijzen die je niet aanspreken. Maar we sluiten hier aan bij een traditie die nooit is verdwenen”, zegt hij. Hij wijst naar het Nieuwe Liedboek dat de hoofdletter heeft gehandhaafd, net als de Willibrordvertaling die in de katholieke kerk wordt gebruikt. Ook noemt hij het Groene Boekje van de Taalunie, dat nog steeds de ‘hoofdletter uit respect’ kent.

Anderzijds hecht het vertaalteam er wel aan dat de Bijbel iedereen, dus ook vrouwen, aanspreekt. In de vertaling uit 1951 worden gelovigen vaak met broeders aangesproken. In de NBV van 2004 zijn de zusters daaraan toegevoegd, omdat, zo zegt De Jong, je het Grieks op die manier, dus inclusief, kunt lezen.

Er kwam bij de vertalers wel het verzoek binnen weer terug te keren naar hoe het was, en de zusters alsnog te schrappen. Maar daar begint De Jong niet aan: “Dat was een hele afgewogen beslissing van het NBV en daar houden we aan vast. We verdedigen wat we koesteren.”

Vrouwen ‘dienen’ voortaan

Wat mannen en vrouwen betreft, is hij tevreden met een andere nieuwigheid. Het ‘zorgen voor’ dat vrouwen doen voor Jezus, wordt dienen. Dienen klinkt wellicht onderdanig, maar het laat volgens de projectleider zien dat vrouwen, net als mannen die Jezus volgen, leerlingen zijn. De Jong: “Zorgen is niet fout, maar het is opvallend dat er in de NBV voor mannen en vrouwen een ander woord stond. Dienen heeft een bredere betekenis, het is zorgen en eerbewijzen. Nu wordt dat voor mannen en vrouwen gelijk getrokken.”

En hoe zit het met die andere heikele kwestie, racisme? Het gezang met de strofe ‘de neger met zijn loftrompet’ wordt uit het Liedboek geschrapt. De Jong checkt het nog even, maar het n-woord komt in de Bijbel niet voor. “Maar we merken wel dat de discussie speelt”, zegt hij. Bij een bijeenkomst met predikanten wees een van hen op de passage in het Nieuwe Testament waarin staat dat Jezus de gedaante aannam van een slaaf. In zijn gemeente, met veel zwarte mensen, slaat deze dominee die tekst over: dat is te pijnlijk in een omgeving die afstamt van tot slaafgemaakten. “Naar die opmerking hebben we goed gekeken”, zegt De Jong. “Vanuit de grondtekst is er goede reden om hier voor dienaar te kiezen.”

De projectleider benadrukt wel dat ook in dit geval het woord niet is vervangen alleen omdat daarnaar werd gevraagd. “We hebben gevoel voor wat er leeft, maar we nemen een beslissing op basis van wat past bij de grondtekst.”

Om die reden wil De Jong de NBV21 dan ook geen polderbijbel noemen: “Daar heb ik moeite mee, want dat klinkt als een compromis. We hebben heel veel reacties gekregen en dat is heel bijzonder. Maar het is geen ‘U vraagt, wij draaien.’ We hebben er onze eigen deskundigheid op losgelaten. Doorslaggevend is of het bij de grondtekst past, en in lijn is met de NBV. Ja, iedereen kon meedoen. Noem het een bijbel met inspraak.”

Twee Onze Vaders

Al twee jaar geleden heeft het Nederlands Bijbelgenootschap de herziene tekst van het Onze Vader bekendgemaakt, om te kijken hoe die valt. Het kwaad, in de zin ‘red ons uit de greep van het kwaad’, kreeg daarin een hoofdletter. “Maar die hoofdletter wordt geassocieerd met een eerbiedshoofdletter, zoals we die voor God gebruiken. Het viel in een verkeerd vakje”, zegt Matthijs de Jong, projectleider van de NBV21. De hoofdletter wordt nu geschrapt, ook wordt die regel iets korter: red ons van het kwaad.

De NBV21 laat de versie uit 2004 verder grotendeels in tact. Die tekst wijkt nogal af van de woorden die tot dan toe veel gebruikt werden in Nederlandse kerken en die ook nu nog gangbaar zijn.

Terug naar zo’n oudere versie, zoals die uit 1951 of die van de Raad van Kerken, wil het Bijbelgenootschap niet. “Binnen de Nieuwe Bijbelvertaling is dat een vreemde eend in de bijt, het is heel ander taalgebruik. Dat past niet.” Dat er twee versies blijven, vindt hij geen probleem: “Ze kunnen gewoon naast elkaar bestaan.”

Bijbelvertaling 1951
Onze Vader die in de hemelen zijt,
uw naam worde geheiligd;
uw Koninkrijk kome;
uw wil geschiede,
gelijk in de hemel alzo ook op de aarde.
Geef ons heden ons dagelijks brood;
en vergeef ons onze schulden,
gelijk ook wij vergeven onze schuldenaren;
en leid ons niet in verzoeking,
maar verlos ons van de boze.
[Want Uwer is het Koninkrijk en de kracht en de heerlijkheid in der eeuwigheid. Amen.]

NBV21
Onze Vader in de hemel,
laat uw naam geheiligd worden,
laat uw koninkrijk komen,
laat uw wil gedaan worden
op aarde zoals in de hemel.
Geef ons vandaag het brood
dat wij nodig hebben.
Vergeef ons onze schulden,
zoals ook wij vergeven
wie ons iets schuldig is.
En breng ons niet in beproeving,
maar red ons van het kwaad.
[Want aan U behoort het koningschap,
de macht en de majesteit,
in eeuwigheid. Amen.]

Lees ook

12.000 aanpassingen in de Nieuwe Bijbelvertaling: ‘aalmoes’ gaat eruit hoofdletters komen terug

De meestgebruikte Bijbel in protestantse kerken, de Nieuwe Bijbelvertaling NBV, wordt op 12.000 punten herzien. Voor deze nieuwe versie, de NBV21, zijn reacties gebruikt van duizenden lezers. 

Dit is het nieuwe Onze Vader: moderner en geschikter voor hardop bidden

Over twee jaar moet een herziene versie van de Nieuwe Bijbelvertaling uit 2004 klaar zijn. Nu al wordt de nieuwe tekst van het Onze Vader bekendgemaakt. Om te kijken hoe die werkt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden