Paul van Tongeren

InterviewPaul van Tongeren

Voor de nieuwe Denker des Vaderlands Paul van Tongeren (70) staat het wonder van betekenis centraal

Paul van TongerenBeeld Merlijn Doomernik

Paul van Tongeren is de nieuwe Denker des Vaderlands. Trouw-journalist Marc van Dijk volgde hem in de aanloop naar zijn Denkerschap en reisde met hem mee naar Kreta, waar de filosoof een cursus gaf. Eén onderwerp stond onmiddellijk centraal: het wonder van betekenis.

9 juli 2020, Nijmegen

Ik was zeer verbaasd”, zegt Paul van Tongeren, niet lang nadat er een klein comité voor zijn deur stond in Nijmegen, met bloemen en bubbels. Ze kwamen hem zeggen dat hij is verkozen tot Denker des Vaderlands, voor de periode van april 2021 tot april 2023. “In vroegere rondes heb ik wel­eens gedacht dat die mogelijkheid bestond, maar meer ook niet,” zegt hij. “Ik ben in elk geval nooit verbaasd geweest dat ik het níet werd. En inmiddels dacht ik: er zijn dingen die voorbijgaan. Dat heb ik ze ook gezegd toen ze voor mijn deur stonden: weten jullie wel hoe oud ik ben?”

Dat wisten ze best, en toch was hij volgens de initiërende Stichting Maand van de Filosofie de topfavoriet. Wat maakt deze oud-hoogleraar wijsgerige ethiek zo geschikt voor deze eervolle rol? Hij is zeventig, hij is geen vrouw, hij heeft geen cultureel gemengde achtergrond; hij is zoals dat heet een ‘oude, witte man’.

Gelukkig compenseert hij dit met bepaalde niet-lichaams-, kleur- en leeftijdsgebonden eigenschappen. De opvallendste van die kwaliteiten is dat Van Tongeren altijd als hij het woord krijgt, bijvoorbeeld in Trouws Filosofisch Elftal, daadwerkelijk aan het denken is. Nooit geeft hij een haastig als filosofie verpakte mening, zoals zijn collega’s soms weleens doen, nee: hij vraagt of hij er even over na mag denken – liefst minstens een dagdeel – en begint dan te graven.

Van Tongeren: “Ik heb me de laatste twintig jaar ingezet om in mijn werk een brug te slaan tussen de academische filosofie en de publieksfilosofie. Die mogen niet uit elkaar groeien, ze hebben elkaar nodig. Als Denker des Vaderlands zal ik dus graag de filosofie onder de aandacht brengen van het Vaderland, maar ook andersom: de academische filosofie laten zien dat dat ze verbinding moet houden met de samenleving waarin ze staat. Daar schort het nogal eens aan.”

Als hoogleraar in Nijmegen en Leuven werd Van Tongeren een autoriteit op het gebied van de filosofie van Nietzsche. Daarnaast is hij een kenner van de Aristotelische deugdethiek. Op basis van deze twee specialismes heeft hij inmiddels meer dan tien filosofische boeken voor een breed publiek geschreven. Boeken die in meerdere talen vertaald zijn en waarvan sommige titels vele herdrukken beleefd hebben. Met zijn boek Leven is een kunst won hij in 2013 de Socratesbeker voor het meest urgente, oorspronkelijke en prikkelende filosofieboek van dat jaar. Het verscheen onlangs onder de titel The Art of Living Well in Engelse vertaling bij de wereldwijd opererende uitgeverij Bloomsbury.

Over al deze wapenfeiten zal hij zelf niet snel beginnen. Een erudiete en bescheiden Denker des Vaderlands dus, maar ook weer niet te bescheiden om ja te zeggen toen hij gevraagd werd. Zoals vaker bij belangrijke beslissingen consulteerde hij hiervoor zijn vrouw Franca en hun drie volwassen kinderen.

22 augustus, 22:00 uur, Kritsa (Kreta)

Een maand later landen we op Kreta. Van Tongeren geeft op dit Griekse eiland een cursus over ‘geluk bij Aristoteles’. In de avonduren houden we interviews, voor een boekje over zijn denkwereld.

Vlak na aankomst, de koffers net uitgepakt, nemen we plaats op het dakterras van een huis in het dorpje Kritsa, ons thuis voor deze week. Boven de daken uit klinken de geluiden van het dorp met zijn kronkelende steegjes; af en toe een auto die door een naburig straatje omhoogkruipt, blaffende ­honden en voortdurend het geratel van krekels. Het is tien uur ’s avonds, maar nog altijd zo’n 23 graden. Boven ons een diepdonkere hemel waarin de sterren fonkelend stralen.

Van Tongeren stopt zijn broekspijpen in zijn sokken en smeert zich in om de muggen op afstand te houden. Het eerste interview, wat moet de openingsvraag zijn? Journalisten zullen hem vragen wat hij als Denker des Vaderlands wil agenderen. Wat gaat hij dan antwoorden?

Ik hoef geen vraag te stellen. Zoekend, maar gedecideerd neemt Van Tongeren het woord: “Ik zou het willen hebben over iets wat zolang als ik bezig ben geweest in de filosofie voor mij leidend is geweest, maar lange tijd zonder dat ik het me zelf realiseerde. Het is een gedachte die evenzeer filosofisch als religieus is volgens mij. De kortste formulering daarvan is: het wonder van betekenis. Het wordt voor mij steeds belangrijker dat het in leven en denken daarom gaat, of beter nog: dat alles daardoor gedragen wordt, alles wat bij menselijk leven hoort en alles wat er überhaupt te denken valt. Het is iets heel elementairs, maar ik merk soms tot mijn schrik dat het niet eenvoudig is om het te laten zien. Vanaf het moment dat ik ging nadenken over wat ik als Denker des Vaderlands ter sprake zou willen brengen, bedacht ik dat ik dít aan de orde moest stellen.”

Hoe kun je dat ‘wonder van betekenis’ ervaren?

“Het kan gaan om basale ervaringen. Je staat op, doet de gordijnen open en ziet: ‘mooi weer’, ‘rotweer’, ‘hetzelfde weer’. Dat zijn allemaal betekenissen. Je ogen registreren misschien een bepaalde intensiteit van het licht, maar een mens kan niet naar buiten kijken zonder onmiddellijk betekenis te zien, te horen, te proeven, te ruiken. De werkelijkheid toont zich aan ons altijd al in termen van mooi en lelijk, goed en slecht, uitdagend of saai. Die betekenissen ervaren we op een persoonlijke manier. Ze worden niet ‘objectief’ geregistreerd, maar ‘subjectief’ of persoonlijk ervaren. En toch ervaren we ze als ‘gegeven’, als werkelijk; en we delen ze met elkaar zodat de werkelijkheid een ‘wereld’ kan worden, waarin we samen als mensen kunnen leven.”

Maar waarom zou dat een wonder zijn?

“Ik noem het een wonder omdat ik me erover verwonder. Ik wil het in ieder geval als een wonder proberen te redden; het beschermen tegen twee bedreigingen. De eerste is de vanzelfsprekendheid waardoor we het niet meer opmerken. Je ziet het makkelijk over het hoofd. Zoals je ook heel makkelijk niet meer opmerkt dat alles in de wereld kleur heeft. Ik verwonder me daar vaak over.”

Zoals in het korte gedicht van K. Schippers: ‘Als je goed om je heen kijkt, zie je dat alles gekleurd is’.

“Ja, precies! Op dezelfde manier kun je zeggen: als je goed om je heen kijkt, zie je dat alles betekenis heeft. De tweede bedreiging is het quasi-wetenschappelijke reductionisme dat zegt: ‘Er is geen betekenis, wij geven die betekenis. Zoals er geen schoonheid is. Schoonheid zit niet in het ding, maar in de ogen van degene die haar waarneemt. Dat is subjectief en dus willekeurig, inwisselbaar’. Alsof ‘muziek’ de subjectieve interpretatie is van wat eigenlijk bestaat in geluidstrillingen. Maar het geluid dat we horen heeft voor ons altijd meteen al betekenis. Als je niet meteen weet of je ‘lawaai’ of ‘muziek’ hoort, ga je niet zoeken naar hoe je het geluid dat je opvangt wilt interpreteren, maar ga je beter luisteren.”

'Menselijk en menswaardig leven draait om betekenissen – goed, slecht, mooi, lelijk – terwijl die betekenissen nooit ‘objectief’ vastgesteld kunnen worden.' Beeld Merlijn Doomernik
'Menselijk en menswaardig leven draait om betekenissen – goed, slecht, mooi, lelijk – terwijl die betekenissen nooit ‘objectief’ vastgesteld kunnen worden.'Beeld Merlijn Doomernik

Waarom zou dat ‘wonder’ beschermd moeten worden?

“Volgens Plato moet de filosoof ‘de fenomenen redden’. Dat is wat mij betreft: de betekenis redden. Ik denk dat het van belang is recht te kunnen doen aan wat mens-zijn is, aan wat wij zijn als mensen. Juist in een tijd waarin een sterk gepopulariseerd verwetenschappelijkt denken over de mens heerst.

Je ziet dat bijvoorbeeld wanneer ons gedrag verklaard wordt als ‘gewoon evolutionair bepaald’, of wanneer mensen de boektitel Wij zijn ons brein napraten. In plaats van ons mens-zijn uit te leggen op een manier die recht doet aan onze ervaring, stellen we ons dan op een onpersoonlijk standpunt. Het zal best zo zijn dat mijn verhouding tot mijn kinderen en kleinkinderen evolutionair bepaald is, maar daarmee heb ik mijn ervaring van die verhouding niet begrepen. Wat ik ervaar, is geen genetisch programma, maar bezorgdheid, verdriet, trots, liefde. Dat wil zeggen: betekenis. De feitelijkheid van mijn gedrag kan worden verklaard, maar de betekenis moet worden uitgelegd. Daar is de filosofie voor nodig.”

Een hond slaat aan, en direct reageren andere honden op zijn schelle alarmkreten. Het geblaf vult de stilte die even valt in het gesprek. Het geluid kaatst tegen de omliggende bergwanden.

En de maatschappij? Heeft die ook belang bij een besef van dat ‘wonder van betekenis’?

“Jazeker. Het verschil tussen kuddedieren en een samenleving van mensen ligt precies in die betekenis. Dit gaat terug op een gedachte van Aristoteles. Omdat menselijk en menswaardig leven draait om betekenissen – goed, slecht, mooi, lelijk – terwijl die betekenissen nooit ‘objectief’ vastgesteld kunnen worden, vormen mensen gemeenschappen waarin ze elkaar en elkaars betekenis-verstaan proberen te delen.

Elke denker zijn of haar eigen motto

Dat de Denker des Vaderlands een bekend fenomeen is geworden, is te danken aan de filosofen die deze vrije, maar uitdagende rol tot nu toe vervulden. Ieder deed dat met een zelfgekozen motto. Hans Achterhuis noemde zichzelf ‘tegendenker’, René Gude ‘stand-upfilosoof’ en ‘meedenker’, Marli Huijer positioneerde zichzelf als ‘tussen-denker’, René ten Bos als tegendraadse anti-moralist en Daan Roovers legde zich toe op ‘publiek denken’. Paul van Tongeren vat zijn taak op als ‘nadenken’. “Na-denken betekent voor mij: afstand nemen en met behulp van voor-denkers aandacht vragen voor wat vanzelfsprekend lijkt maar het niet is.”

Menselijke communicatie is geen kwestie van prikkel-respons-reacties zoals bij de dieren, maar van het duiden van betekenis. Die duiding staat nooit vast, en houdt altijd een achtergrond van radicale onzekerheid. Je kunt hier niets bewijzen, niets definitief vaststellen. Het belang van betekenis enerzijds en de radicale onzekerheid daarvan anderzijds betekent dat een gemeenschap van betekeniswezens bestaat in een voortdurend publiek debat, gekenmerkt door consensus en dissensus: eenstemmigheid en onenigheid. Op het moment dat een politieke orde alleen maar consensus is: ‘Wij, het ene volk’, is de politiek dood. Maar de pure dissensus is de chaos. Dat is ook geen politiek.”

5 maart 2021, Amsterdam

In de Volkskrant heeft de nieuwe Denker des Vaderlands vanochtend van zich laten horen in een opiniestuk, maar nog anoniem. Hij uit kritiek op Marli Huijer, een van zijn voorgangers, die in zijn ogen te activistisch is geworden op het gebied van coronamaatregelen.

Hij schrijft: ‘Uiteindelijk zal het debat leiden tot actie. Maar in plaats van op de stoel te gaan zitten van degenen die, sturend in de mist, besluiten moeten nemen, moet de filosofie afstand nemen en houden. Een Denker des Vaderlands moet tegenstrijdige en complexe emoties, ervaringen en opinies wegen en duiden. Als daardoor de mist iets sneller optrekt en we wat scherper kunnen zien, zullen die besluiten misschien niet makkelijker worden, maar hopelijk wel beter’.

Aan de koffie bespreken we de uiteenlopende, soms felle reacties op zijn artikel. Maar er is ook instemming en sommigen vinden zijn woorden inspirerend. Hij peinst al over een vervolg. De nieuwe Denker is begonnen.

‘Het wonder van betekenis. Op zoek naar geluk en wijsheid met Paul van Tongeren’
Marc van Dijk
Uitgeverij Boom
160 blz.
€15,-

Marc van Dijk interviewt op 25 maart Paul van Tongeren in Boekhandel Roelants in Nijmegen. Lezers kunnen online vragen stellen. Het interview - van 17 tot 18.30 uur - is te volgen via www.roelants.nl.

Maand van de Filosofie

Eind volgende week, 26 maart, wordt ‘s avonds de Maand van de Filosofie afgetrapt met een online evenement in Arminius in Rotterdam, met optredens van onder andere Paul van Tongeren en afzwaaiend Denker des Vaderlands Daan Roovers. Online tickets (à 10 euro) zijn te bestellen via arminius.nl).

Lees ook:

Afzwaaiend Denker des Vaderlands Daan Roovers plaatste haar eigen mening níet op de voorgrond

Haar twee jaren als Denker des Vaderlands werden door een virus doormidden gespleten. Wat betekende dat voor de hooggestemde idealen van Daan Roovers? Een afscheidsgesprek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden