null Beeld
Beeld

BoekrecensieFilosofie

Voor Adorno gold: eerst Napels zien, dan denken

Adorno in Napels. Hoe natuur in filosofie kan veranderen
Martin Mittelmeier (vertaald door Mark Wildschut)
Ten Have, 272 blz. € 24,99
★★★★

De auteur

Martin Mittelmeier (1971) is een Duitse literatuurwetenschapper, redacteur en schrijver. Na een carrière als uitgever werd hij in 2014 onafhankelijk auteur. Hij publiceerde onder meer over het dadaïsme.

De context

In de jaren twintig van de twintigste eeuw was de streek rond Napels een geliefkoosde uitwijkplek voor de Europese bohème. Ook Theodor Adorno, die later een toonaan­gevend lid van de sociologisch-­marxistische Frankfurter Schule zou worden, streek er in 1924 neer. Hij reisde samen met Sigfried Kracauer, die literatuurcriticus bij de Frankfurter Zeitung was. In Napels ontmoetten ze filosoof Walter Benjamin, econoom Alfred Sohn-Rethel en theatermaakster Asja Lacis. Net als zovelen waren ze op zoek naar een nieuwe mens en maatschappij, weg van de verstikkende burgerlijkheid en moderniteit die elke zingeving was kwijt­geraakt.

De stelling

Mittelmeiers stelling luidt dat het hele oeuvre van Adorno indringend is beïnvloed door Napels. Een cruciale rol daarin speelde het artikel Denkbeeld genaamd Napels, waarin Benjamin en Lacis het concept ­‘poreusheid’ lanceerden: “Niets ligt onwrikbaar vast, alles mag zich in geïmproviseerde en verrassende wendingen met elkaar vermengen.” Het diffuse geldt voor de Napolitaanse mentaliteit, maar ook voor de stad, die is opgebouwd uit het poreuze tufsteen. Het poreuze zou later Benjamins manier van schrijven beïnvloeden: “Het materiaal wordt op een rijtje gezet, alles heeft dezelfde waarde, hetzelfde aandeel in het totaalbeeld, dat geen omvattend kader heeft.”

Inhoudelijk verwant aan het poreuze is de ‘constellatie’, een begrip dat Adorno bedacht vanuit zijn ­ervaring met de Napolitaanse sterrenhemel en de Vesuvius. “Zij duidt op het samenvoegen van ­kapotte, poreuze dingen tot iets verbazingwekkend nieuws.”

Mittelmeier is ervan overtuigd dat het – in Napels ontstane – begrip ‘constellatie’ het hele oeuvre van Adorno doordringt.

De uitwerking

Mittelmeier gaat na hoe het begrip ‘constellatie’ opduikt en weer wegdeemstert in de opeenvolgende werken van Adorno. Telkens weer gaat het erom te onderzoeken hoe Adorno de ‘constellatie’ als basismetafoor inzet om niets vast te leggen, dus niet met strikt logische stappen te argumenteren, maar om de dingen naast elkaar te plaatsen en zo iets te tonen. Volgens Mittelmeier was Adorno in de Dialectiek van de verlichting, die hij samen met Max Horkheimer schreef, verplicht het concept te laten varen – Horkheimer was er bepaald niet tuk op – maar hanteerde het later toch opnieuw in Negatieve dialectiek.

De trivia

Pas vrij laat in het boek komen de overige leden van de Frankfurter Schule aan bod, onder wie Max Horkheimer en de – tot in 1994 nagenoeg onbekende – Friedrich Pollock, de nuchtere ‘man op de achtergrond’ die vooral bij Horkheimer goed lag. Ook de oorlogsjaren komen in beeld, toen de overwegend Joodse leden van de Frankfurter Schule Europa ontvluchtten.

Redenen om dit boek te lezen

Mittelmeier beschrijft levendig de bohème aan de Amalfikust. Het blijft bij hoe Sohn-Rethel obsessief, maar tevergeefs werkt aan de eindeloze herschrijving van de eerste twee hoofdstukken van Marx’ Het kapitaal om het ‘logischer’ te maken. Gilbert Clavell is dan weer een excentriekeling die de toren in zee bij Positano koopt en zijn levenswerk maakt van de restauratie en de uitbreiding ervan door middel van het nooit aflatende ‘opblazen van rotsen’. Mittelmeier gebruikt talloze pittige citaten uit het werk van Adorno en Benjamin, die zijn boek ook stilistisch een grote meerwaarde geven. De schrijver benadert zijn thema met nuance. Als hij bijvoorbeeld schrijft over het Napolitaanse landschap, beseft hij dat je dat niet ‘naïef’ kan doen, als gold het een toeristische reisgids. Dus neemt hij terecht de omweg van Adorno’s kritiek op ‘het landschap als ansichtkaart’.

Redenen om dit boek niet te lezen

Het oeuvre van Adorno is niet ­bepaald toegankelijk. Enige vertrouwdheid ermee is wenselijk om Mittelmeiers zoektocht naar de betekenis van het begrip ‘constellatie’ te vatten. Problematisch is verder ook het terugvoeren van een filosofie op een landschap: dat had Mittelmeier misschien met meer omzichtigheid moeten doen.

Lees ook:

Hoe het Duitse radicaal-rechts van 1967 lijkt op Trump

Een tekst over rechts-radicalisme uit 1967 van de Duitse filosoof Theodor Adorno bleek in de zomer van 2019 in Duitsland verrassend actueel. Filosoof Thijs Lijster en onderzoeker Nikki Sterkenburg bespreken de link met Nederland.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden