null Beeld

BoekrecensieFilosofie

Volgens hoogleraar Walter Weyns komen we voorlopig niet van de woke- stroming af

Sofie Messeman

Wie, wat, woke?

Walter Weyns
Pelckmans; 239 blz. € 20
★★★★

De schrijver

Walter Weyns is hoogleraar sociologie in Antwerpen. Hij publiceerde onder meer Klassieke sociologen en hun erfenis, Het geval Canetti en Het tijdperk van de maatschappij.

Het uitgangspunt

Weyns vermoedt dat de ‘woke’-stroming niet snel verdwijnt. ‘Woke’ focust op allerlei soorten onrecht. Waar de strijd tegen onrecht in de vorige eeuw nog de vorm aannam van feminisme, marxisme en de zwarte burgerrechtenbeweging, wordt die nu gevoerd onder de noemer ‘woke’ – een term uit de Afrikaans-Amerikaanse cultuur, die verwijst naar awakening of een verscherpt bewustzijn van onrecht.

Twee centrale begrippen

Weyns ziet de oorsprong van de woke-beweging in de zwarte burgerrechtenbeweging van de jaren zestig, aangevuld met stukken kritische theorie en ideeën uit het postmodernisme. Een centraal begrip in de woke-mentaliteit is whiteness, ‘witheid’. De macht van de witte (mannelijke) mens, die heel veel onderdrukking veroorzaakt, moet worden gebroken door een grote coalitie tussen zijn slachtoffers, ongeacht of die veel met elkaar gemeen hebben of niet: nazaten van slaven en van de oorspronkelijke inwoners van Amerika, mensen van kleur, homo’s, lesbiennes, veganisten, dierenrechtenactivisten en klimaatactivisten. Lijnrecht tegenover die ‘witheid’ staat diversiteit. Dat betekent in woke-termen veel méér dan de nu gangbare betekenis dat groepen die voorheen werden uitgesloten ‘erbij mogen’. Het is een strijdbegrip, waarbij ‘alle mogelijke kleurrijke groepen die weten wat discriminatie is omdat ze nooit iets anders gekend hebben’, worden geplaatst tegenover witte mensen, die dat vanuit hun positie niet weten.

Nog een cruciaal concept

Nog een cruciaal begrip is ‘intersectionaliteit’: verschillende soorten onrecht die in één persoon samenkomen. Wordt een zwarte lesbische vrouw gediscrimineerd omdat ze vrouw is, of omdat ze zwart is, of lesbisch? ‘Intersectionaliteit’ heeft in de woke-beweging een activistische toepassing. ‘Het laat toe om oneerbiedig gezegd een rangorde op te stellen van geaccumuleerde discriminaties. Het beantwoordt de vraag: wie is het grootste slachtoffer?’ En dus: welke strijd moet het eerst gevoerd worden?

De uitwerkingen

Feministe Ruth Frankenberg was aanvankelijk ‘slechts’ met feminisme bezig, maar besefte gaandeweg dat zwarte vrouwen het harder te verduren hebben dan zijzelf. Ze werd zich ervan bewust dat ze als witte vrouw zelf deel uitmaakt van het systeem van onderdrukking. Dus moest ze ten strijde tegen de onbewuste voorrechten in zichzelf. Weyns: ‘De strijd tegen ongelijke machtsverhoudingen moet dus op twee fronten worden gevoerd: buiten ons, in de maatschappelijke strijd om gelijke rechten, en binnen in ons: tegen de gedachteloze reproductie van de denkcategorieën en gevoelens (van trots en schaamte) waarop bestaande machtsverhoudingen gedijen.’ De pedagoge Robin DiAngelo heeft van de ontmanteling van onbewuste vooroordelen haar werkterrein gemaakt. Ze geeft workshops voor witte mensen die worstelen met hun racistische inborst: ‘De meeste deelnemers zijn geschokt als ze hun eigen diepgewortelde racisme ontdekken.’

Dat de woke-beweging zich vaak met ogenschijnlijke ‘futiliteiten’ bezighoudt, komt voort uit de overtuiging vooral de onbewuste kleine vooroordelen moeten bestreden worden. In het verlengde daarvan ligt de zuivering van de taal, de geschiedschrijving, de literaire canon en zelfs de wiskunde – stuk voor stuk uitingen van de witte overheersing. Nogal opmerkelijk is dat sociale en economische ongelijkheid geen thema is in het woke-verhaal.

Reden om dit boek niet te lezen

Weyns schreef het boek naar eigen zeggen om de gevaren van polarisatie tegen te gaan, terwijl hij zich buiten de woke-discussie wil houden. Maar hoewel hij de strijd tegen ongelijkheid serieus neemt, laat hij geen kans onbenut om ironische sneren uit te delen over de – inderdaad absurde – uitwassen van de beweging.

Reden om dit boek wel te lezen

Weyns analyseert de bronnen van de wokebeweging diepgaand, met aandacht voor de zwarte burgerrechtenbeweging, de geschriften van woke-voortrekkers (Gloria Wekker, Robin DiAngelo), de kritische theorie van de Frankfurter Schule en het postmodernisme. In combinatie met kranten en sociale media leidt dat tot een reconstructie van het denkkader waarin ‘woke’ gedijt. Tal van actuele voorbeelden illustreren waarover het allemaal gaat. Wie het boek gelezen heeft, kan toekomstige uitingen van woke-verontwaardiging vast beter plaatsen.

null Beeld

Lees ook:

Wie ‘woke’ wil zijn, moet spitsroeden lopen en goed op de hoogte zijn van de ongeschreven wetten van die stroming. Trouw-redacteur Rufus Kain geeft nuttige tips. ‘In felle Twitterdiscussies wordt uitgevochten wat wel en niet woke is. Voelt u de tijdgeest goed aan?’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden