null Beeld xxx
Beeld xxx

Op de HudsonArnon Grunberg

Vijandschap biedt dat waarnaar veel mensen zoeken: betekenisgeving

Arnon Grunberg sprak een week lang met mensen die zichzelf zien als andersdenkenden, liefhebbers van de waarheid, beschermers van de vrijheid. Slot van een serie waarin hij de balans opmaakt.

Ruim een week reisde ik per boot – af en toe ook met de trein en per Uber – langs de Hudson, omhoog, omlaag, landinwaarts en weer terug naar de rivier, van New York City tot en met het stadje Hudson, zo’n 200 kilometer ten noorden van New York City.

Ik had mijn researcher (Steffie van Rhee) gevraagd mensen te vinden die in de meest uiteenlopende samenzweringstheorieën geloofden. Dat woord is beschrijving en oordeel ineen, daarom probeerde ik het zoveel mogelijk te vermijden. Als mij gevraagd werd wat ik zocht, antwoordde ik: ik wil meer weten over mensen die zich afkeren van de mainstream, die menen dat alternatieve feiten de ware feiten zijn.

Het verbindende woord hier is wantrouwen, vandaar dat ik de serie In het hart van de achtervolgingswaan noemde. Natuurlijk vereist ook wantrouwen dosering; wie nooit wantrouwend is, is naïef, maar wie wantrouwen als uitgangspunt neemt, wie ervan overtuigd is dat we dagelijks, op grote schaal bewust bedrogen worden, komt terecht in een wereld van dogma’s en machtige vijanden. Het toeval verdwijnt.

De obsessie met een vijand is verslavend. Daarnaast biedt die vijandschap dat waarnaar veel mensen zoeken: betekenisgeving.

Wie onderzoeksjournalistiek bedrijft, dient zijn eigen opvattingen zoveel mogelijk te vergeten – het aanwakkeren van verontwaardiging is de taak van politici, columnisten, activisten en andere moraalridders. Ik ben gevaccineerd (Johnson & Johnson), ik zou mensen aanbevelen zich te laten vaccineren, uiteraard begon ik hier alleen over als er expliciet naar werd gevraagd.

Ik heb in het verleden, voor andere reportages, aangename en bijna hartelijke gesprekken met bijvoorbeeld een uitgesproken antisemiet gevoerd. Het oordeel, ook mijn eigen, interesseert me het minst. Ik wil slechts weten wie die ander is, juist omdat hij afwijkende en extreme meningen verkondigt, zoals dat het vaccin vrouwen onvruchtbaar zou maken en dus eigenlijk een poging tot genocide is.

null Beeld Arnon Grunberg
Beeld Arnon Grunberg

Om de nieuwsgierigheid naar de ander eerlijk te bevredigen kan ik me niet op het standpunt stellen dat ik met gekkies of wappies te maken heb, of welk denigrerend woord we kunnen bedenken voor deze ander.

De mensen met wie ik gesproken heb staan midden in de maatschappij: ze hebben banen, vaak goede banen, gezinnen, vrienden. Sociaal-economische factoren lijken me niet of nauwelijks een verklaring voor hun overtuigingen, die soms verregaande consequenties hebben. Iets soortgelijks gold ongetwijfeld voor mensen die een eeuw geleden of minder ervan overtuigd waren dat Joden het bloed van christelijke kinderen gebruikten om hun matses mee te bakken. Vanuit dat perspectief is de gedachte dat covid-vaccins vrouwen onvruchtbaar maken vooruitgang te noemen.

Veel van mijn gesprekspartners hielden zich voor kritische denkers, ik meen dat ze daar gelijk in hebben, de ontaarding van het kritische denken is ook kritisch denken. De meeste mensen die ik sprak, zouden zich progressief noemen, waren aanhangers van de Democratische partij, in sommige gevallen zijn ze dat nog steeds. De retoriek die ik vaak hoorde zou menig progressief, ook in Nederland bevallen. De macht van de multinationals is te groot, het verschil tussen overheid en multinational te klein.

Meestal zat er ook iets redelijks in de redeneringen, oftewel een verifieerbare waarheid of een begrijpelijke zorg, ook het redelijke zit soms in de details.

De gedachte dat met de integriteit van het eigen lichaam niet gemarchandeerd moet worden, burgers hebben het recht medische behandelingen te weigeren, lijkt mij bijvoorbeeld redelijk. Ik ben niet voor een vaccinatieplicht, ook niet voor kinderen, al begrijp ik dat daaruit grote problemen kunnen voortvloeien. De keuzes die je maakt, op individueel en maatschappelijk niveau, zijn dikwijls tragisch.

Amerikaans anarchisme

Uit veel van de gesprekken sprak een anarchisme dat mij typisch Amerikaans leek, althans typisch voor het rurale Amerika. En dat begint al 100 kilometer boven New York City.

Wantrouwen en soms haat jegens elke overheid zijn symptomen van dit anarchisme. Al met al is me dat sympathieker dan het typisch Europese vertrouwen in de overheid, dat ook tot fascisme en communisme heeft geleid, de gedachte dat de overheid alles gelijk moet schakelen om wat voor paradijs dan ook naderbij te brengen. Ik meen dat het Amerikaanse anarchisme, ook na vier jaar Trump, ervoor zal zorgen dat het fascisme in Amerika niet zo snel een kans maakt. De anarchist denkt al snel: de grote leider ben ik zelf.

De nadelen zijn evident; waar de verzorgende overheid als een controlerende en dictatoriale entiteit wordt gezien, kunnen burgers diep en genadeloos vallen.

Ondanks mijn aarzelende sympathie voor het anarchisme ben ik nooit eerder zo vaak in conflictueuze situaties terechtgekomen als op deze reis. Dat komt misschien omdat deze mensen – voor zover het om een groep gaat – net als verliefden nog maar over één onderwerp kunnen praten. Ze vielen samen met hun opvattingen. Althans dat leek zo.

Daarnaast hadden velen de behoefte hun licht te delen. Tijdens deze gesprekken bekroop me regelmatig het gevoel dat ik me moest bekeren om te mogen blijven. Soms kwamen er emails na afloop of ik de teksten die men mij had gestuurd wel had gelezen. Een keer ben ik uit een bijeenkomst gezet, zoals ik beschreef, omdat ik nog niet toe was aan wat ik even ‘de waarheid’ zal noemen. Achteraf denk ik dat mijn vragen mogelijk interne verdeeldheid bloot konden leggen.

 Meiswinkle Beeld Arnon Grunberg
MeiswinkleBeeld Arnon Grunberg

“Consensus bereiken duurt lang”, zei een van de aanwezige anarchisten. Maar consensus veronderstelt kennelijk ook dat bepaalde elementen verwijderd dienen te worden.

Hydroxychloroquine

Niet alle ontmoetingen konden doorgaan. Dokter Vladimir (Zev) Zelenko (48), een orthodox-Joodse huisarts, moest naar eigen zeggen wegens hartproblemen en kanker naar Florida verhuizen. In het voorjaar van 2020 schreef de New York

Times over hem als een voorstander van het behandelen van Covid-19-patiënten met hydroxychloroquine, het antibioticum azitromycine en zinksulfaat. Hij werd een held van rechts Amerika, tot aan Trump toe en volgens Zelenko was Rudy Giuliani een van zijn patiënten. Dat wilde Giuliani niet bevestigen, maar in december 2020 twitterde Giuliani dat hij veel had gehad aan Zelenko’s adviezen.

Telefonisch liet Zelenko weten nog altijd achter zijn behandelwijze te staan en hij beweert dat duizend artsen in de VS zijn protocol volgen. “De wetenschappelijke experimenten die waren opgezet om de effectiviteit van hydroxychloroquine te testen waren opgezet om te falen. Men heeft met veel te hoge hoeveelheden hydroxychloroquine gewerkt”, verklaarde Zelenko, die stelt dat men tegen zijn protocol is, omdat de kosten van opname in het ziekenhuis zoveel hoger zijn dan de kosten van de generieke geneesmiddelen die hij voorschrijft.

Hij suggereerde dat de gezondheidszorg uit winstbejag onoorbare beslissingen neemt. Ook zei hij: ‘De regering van Netanyahu heeft de Israëlische bevolking aan een ongecontroleerd wetenschappelijk experiment onderworpen door die bevolking op grote schaal met Pfizer in te enten. Dat deed Josef Mengele ook.”

“Vindt u het antisemitisch om Netanyahu met Mengele te vergelijken?”, vroeg ik.

“Nee, ik vertel de feiten”, zei hij.

Vijf minuten later belde hij terug.

“Zul je mijn woorden juist weergeven? Ik hoop dat je een goed mens bent.”

“Ik weet niet of ik een goed mens ben, maar ik geef uw woorden juist weer, dokter Zelenko.”

Hij liet me nog weten dat op zijn website zijn protocol in allerlei talen, ook in het Nederlands, te lezen is en dat er een middel was om de negatieve effecten van de covid-vaccins tegen te gaan, of ik mijn lezers daarvan op de hoogte wilde brengen.

“Dat kan ik niet beloven”, zei ik, “ik ben geen dokter.”

In diverse varianten kwam in bijna alle gesprekken, althans die over covid gingen, de gedachte naar voren dat het verlangen naar winst de misdadigheid van vrijwel de gehele gezondheidszorg verklaarde. Zit daar geen kern van waarheid in, vroeg een vriend. In het kapitalisme is het winststreven het perpetuum mobile. Ahold streeft ook naar winst en groei, toch vormen de mensen die denken dat we worden vergiftigd als we bij Albert Heijn winkelen een kleine minderheid.

De weerzin tegen het grootkapitaal zal wel door brede lagen van de bevolking in veel landen worden gedragen. Meestal bestaat die weerzin uit vrome woorden, soms voegt men de daad bij het woord. Overbodig te zeggen dat de macht van sommige multinationals besproken dient te worden en dat de macht van grote techbedrijven als Google, Facebook, Twitter inderdaad om allerlei redenen verontrustend kan zijn.

Maar ik vermoed dat achter veel van wat ik hier maar onbewezen theorieën zal noemen de diep christelijke gedachte schuilgaat dat geld vies is. Het complotdenken is ingebed in het progressieve, christelijke en filosofisch-kritische denken. Dat het complotdenken zo populair is bij extreemrechts komt ook omdat links wordt gezien als verdediger van de status quo en de elite; links is in sommige kringen synoniem geworden voor establishment, elite, globalisten.

Kritisch denken

Overigens komt een complot zelden alleen. David Meiswinkle (71), voormalig politieagent, advocaat en lid van het Lawyers Committee for 9/11 Inquiry, sprak ruim twee uur op een bankje in de buurt van het 9/11 monument met mij over 9/11 en de aanslagen met antrax die kort na 9/11 nieuws werden. Off the record wilde hij nog met me over corona praten.

Ook voor Meiswinkle geldt, het diepgewortelde wantrouwen tegen de overheid en het bedrijfsleven ligt ten grondslag aan zijn opvattingen, dat ook redelijke elementen heeft, al was het maar het vertrouwen dat hij nog had in justitie. Want waar dat vertrouwen ontbreekt, blijft de anarchist, de kritische denker, slechts één uitweg: burgerlijke ongehoorzaamheid, geweld.

De gevaarlijkste reactie jegens de aanhangers van alternatieve feiten zou zijn om de overheid te laten bepalen wat de grenzen van het kritische denken zijn. Alles wat op een Ministerie voor Waarheid lijkt moet worden voorkomen. Bij een vrije samenleving hoort de ontaarding van kritisch denken, omdat kritisch denken bij zo’n samenleving hoort.

Ontaarding kan niet worden voorkomen, al was het maar omdat er vermoedelijk nooit overeenstemming zal worden bereikt waar die ontaarding begint. Hooguit kun je proberen de onredelijkheid, dat wat evident onbewijsbaar is, met redelijke middelen te bestrijden en het redelijke is alleen in noodgevallen dwang.

En wie is het magisch denken volledig vreemd? Wie durft te beweren nooit in het evident onbewijsbare te geloven? Natuurlijk, er zijn gradaties, maar de gedachte immuun te zijn voor extremisme lijkt me hoogmoedig.

Al zijn de wortelen van de ontaarding christelijk, progressief, filosofisch en hier en daar antroposofisch, dat betekent uiteraard niet dat christendom, filosofie, antroposofie of het linkse gedachtegoed meteen verdacht zijn.

Risico’s

Na een week onder mensen te hebben verkeerd die zoveel wantrouwen hebben dat het woord achtervolgingswaan misschien op zijn plaats is, ben ik meer dan vroeger ervan overtuigd dat beschamen en vernederen van hen die er onwenselijke meningen op nahouden niet alleen immoreel is, maar ook averechts werkt. Waar publiekelijk beschamen een geaccepteerd medicijn en corrigerend middel wordt, raakt een maatschappij vroeg of laat uit de voegen. Het draagt ertoe bij dat wantrouwen groeit en dat mensen zich alleen nog tot gelijkgezinden wenden, met radicalisering als gevolg.

Mijn sympathie voor de weerzin tegen controle is gegroeid, al was het maar omdat je vertrouwen niet afdwingt met het machtsmiddel van de controle.

Op 28 oktober 1969 repte de net gekozen bondskanselier Willy Brandt van ‘meer democratie wagen.’ Ik hoop dat er nu een politicus durft te reppen van ‘minder controle wagen’. Dat vereist burgers die bereid zijn risico’s te aanvaarden, die bereid zijn zelf met risico’s te leven en daarvoor verantwoordelijkheid te nemen, die beseffen dat het leven verdwijnt waar de bereidheid risico’s te aanvaarden verdwijnt.

Ook de complottheorie is een poging tot antwoord op onaanvaardbaar geachte risico’s, een poging tot verklaring van het onverklaarbare. Al te menselijk, juist in zijn absurdisme.

Lees ook:

Deel 6: Arnon Grunberg gaat de ondergang met een glas prosecco tegemoet

Deel 5: Arnon Grunberg ontmoet een ziener: ‘Ik zie je moeder, een kleine, bruine hond’

Deel 4: Arnon Grunberg weggestuurd door ‘beschermers van de vrijheid’: ‘Deze groep bestaat niet, je bent hier nooit geweest’

Deel 3: Christa wil zelf bepalen wat ze in haar lijf spuit

Deel 2: Harvard en QAnon, een bijzondere combinatie

Deel 1: Arnon Grunberg gaat op zoek naar de duisternis

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden